اجتماعی-علمي-فرهنگي-susangerd@isfedu.org

علم تجوید قرآن

علم تجوید قرآن

 

 

 

 

مقدمه

        تجويد مصدرباب تفعيل ، درلغت به معناي نيکوکردن ودر اصطلاح،علمي است که درآن از شناسايي مخارج وصفات حروف زبان عربي و محل وقف ووصل وقواعد ودستورهاي قرائت قرآن مجيد ونيکو خواندن آن بحث مي کند .  تجويد راهنما و ضامن صحت قرائت است وقرآن کريم که کلام پروردگارواشرف و اکمل کتب آسماني است بايد طبق اصول و قواعد اين علم شريف تلاوت شود چنانکه درآيه چهارم سوره ي مزمل فرموده :  وَرَتِّلِ القُرآنَ تَرتيلاً

        ان شاء الله خواندن صحيح قرآن ، مقدمه اي براي دانستن معاني  ، تدبر ، تفکروعمل کردن به احکام آن باشد.

 در اين مجموعه مختصر با بعضي از قواعد مهم تجويد آشنا مي شويم .

1- مَـــــدّ  :

يعني کشيدن ودر اصطلاح تجويد ،کشش صوت است.

قاعدۀ مد :

اگر صداهاي  آ  ،  اي  ،  اُو به سبب مدّ يعني همزه (ء) ، سکون (  ْ )  وتشديد (  ّ ) برسد براي زيبا سازي قرائت  صداي مد کمي طولاني تر خوانده مي شود . وعلامت آن  ~  است.

انواع مدّ :

مدّ متصل : مدّي که صدا وسبب مدّ در يک کلمه باشد . مانند : ماء ، سماء

مدّمنفصل : مدّي که صدا وسبب مد در دو کلمه باشد . مانند :  

               بِمااَنزَل ،  في اَنفُسِهِم  

مدّعارضي : مدّي است که بعد از حرف مد ، حرف ساکني واقع شود که سکون آن به سبب وقف يا ادغام ، يا پايان آيه عارض شده باشد.

مثال :

مد به سبب وقف : اَلبابُ      -     يؤمنون      -      نَستَعين

مد به سبب ادغام : قالَ لَهُم      -   سَيقولَ لَک   -   فيه هدي

 

 

 

2- وقف :

    وقف يعني ايستادن ، توقف کردن ودر نگ کردن ودر اصطلاح تجويد جداساختن کلمه از مابعدآن است وضد آن وصل است وميانه وقف و وصل سکت مي باشد .

اکنون بايد به دو سوال پاسخ داد .

الف ): کجا وقف کنيم ؟                               

1-    آخر آيه محل وقف است .

2-   برسر رموز سبحاوندي وقف مي کنيم.

-         م    وقف لازم  يعني 100% وقف شود.

-         ط   وقف مطلق يعني 80 % وقف شود .

-         ج   وقف جايز يعني 60% وقف شود.

-          ز   وقف مُجَوَّز يعني 50% وقف شود .

-         ص   وقف مرخص (رخصت) 40% وقف شود .

-         لا   وقف نشودبلکه لازم است حتماًوصل شود .

تبصره :

علائم ديگري نيز وجود دارد مانند  قلي ،  صلي 

قلي  :  وقف اولي است.

صلي : وصل اولي است.

3-  بر سر کلمات  :  ثُمَّ ، فَ ، أو ، حتي  مي توان وقف نمود.

ب ) :چگونه وقف کنيم ؟

1- صداهاي کوتاه به سکون تبديل مي شود : ــَــــِــــــُــ

مثل : کِتابُ     ←  کتاب

2- صداهاي بلند در وقف و وصل يکسان است.  ا   اي    اُو

مثال : قالوُا        اِلَينا            کِتابي

3-           تنوين هاي  ـــٌــــــٍ  به سکون وقف مي شوند.

 مثال : شيءٍ ←  شي      کِتابٌ ←  کِتاب

4-           تنوين ـــــًـــ به « آ» وقف مي شود. کِتاباً ←  کِتابا

5-            ة   با هر علامتي که باشد به   ه  ساکن وقف مي شود. صلوة ←  صلوه

3- استعلاء واستفال

 از 28 حرف زبان عربي هفت  مستعلية و21 حرف مستفلة است .

 

 

 

استعلاء :

        مصدر باب استفعال به معناي طلب بلندي کردن است وهفت حرف از الفباي زبان عرب را که عبارتند از: « خ – ص – ض – ط – ظ  - غ – ق » حروف مستعليه خوانند زيرا هنگام اداي آنها دهان جمع وصدا ميل به بالا پيدا مي کند (صوت وزبان ميل به کام بالا مي کنند وبا تفخيم وغلظت تلفظ مي شوند)

استفال :                                                                

  استفالة  مصدر باب استعفال وبه معناي پايين آوردن وضد استعلاء است ،21 حرف بقيه را مستفله گويند.زيرا هنگام تلفظ آن ها صوت به طرف پائين ميل کرده وبه پستي ونازکي ادا مي شوند. دهان باز مي شود وصدا ميل به پائين پيدا مي کند مانند کَانَ ، ماء  .

4- سکت  : (سکوت آني )

سکت مشتق ازسکوت وعبارتست ازقطع صداو حرکت بدون قطع نفس که حد فاصل بين وقف ووصل است که پس از قطع صوت ،ما بعد آن بدون تازه کردن نفس خوانده مي شود . وعلامت آن« س»است که در بالا يا پايين کلمه مربوطه نگاشته مي شود . در قرآن مجيد در چهار موضع سکت صورت مي گيرد :

الف – آيه اول و دوم سوره ي کهف .......... عِوَجأ قيماً    

ب – آيه 52 سوره ي يس ..........        مِن مَرقَد نا هذا

ج- آيه27 سوره ي قيمه ..........            وقيلَِِِِِِ مِن راقَِِ

د- آيه 14 سوره ي مطفقين ........             كَلا بَل ران  

5- مخارج حروف

جايگاهي که حرف از آن تلفظ مي شود مخرج آن حرف است .

مخارج حروف به طور کلي عبارتند از :

الف)  حروف حلقي (گلو)  

شش حرف از حلق ادا مي شود

الف ) انتهاي حلق ( اقصي الحَلق ) : أ   ،  ه

ب ) ميان حلق ( وسط الحلق ) : ح  ،  ع

ج  ) ابتداي حلق ( ادني الحلق) :  غ  ،  خ

ب) شفوي

چهارحرف ( ب ، و ، ف  ، م)  را که  مخرج آن ها از لب است «حروف شفوي» مي گويند.

     ج ) فمي 

هجده حرف ديگر که ازفضاي دهان گفته مي شود فمي (دهاني ) گويند بعضي از اول ، بعضي از وسط وبعضي ازآخر دهان گفته مي شوند.

براي شناساسي مخرج هر حرف  کافي است به  حرف مورد نظر همزة اضافه کنيم و تلفظ نمائيم  مانند ث ←  أث        د ←  أد      ص ←  أص   و . . .

تذکر مهم :  دربعضي موارداگر مخارج حروف رعايت نشود مُخل نمازوقران خواندن است زيرا معناي کلمه عوض مي شود. مانند حلال و هلال ، عَليم واَليم ، سمدوصمد

6- ادغا م :                                      

ادغام مصدر باب افعال و در لغت کوبيدن دو چيز در هم ودر اصطلاح علم تجويد کوبيدن دو حرف در يکديگر براي سهولت در تلفظ است . بطوريکه اثري از حرف اول باقي نماند وزبان فقط يک مرتبه درمخرج حرف مورد نظر قرار مي گيرد وحرف مشدّد تلفظ مي گردد.

حرف اول را مدغم (ادغام شده) ودوم را مدغم فيه (ادغام شده درآن ) نامند.

در فارسي مانند : يادداشت ، باغ غدير

اقسام ادغام

الف) متماثلين :

هر گاه دو حرف متماثل (مانند هم) پهلوي هم قرارگيرند.  مثل :  لَهُم مِن, فَلايسرِف في القَتل ،  قَددَنا اَجَلي

ب) متجانسين :

  هر گاه دوحرف متجانس يعني متحدالمخرج ومتغاير در صفت پهلوي هم واقع گردند(مثل هم نيستند ولي مخرشان يکي است) درفارسي مثل : بدتر، ....

درعربي مثل : قَدتَبَين الرُّشد ( حروف  د-  ت )، قالت طائفة (حروف ت - ط)، اذ ظلمتم( ذ - ظ)

ج ) متقاربين :

  چنانچه دو حرف متقارب يعني قريب المخرج يا قريب الصفت پهلوي هم واقع شوند اعم از آنکه در يک يا دو کلمه باشند ادغام انجام مي شود .مانند : اَلَم نَخلُق کُم    ،    اِذ تَأَذَّنَ         لَقَدصَرَّفنا

7- احکام تنوين ونون ساکن                           

الف ) ادغام :

اگر تنوين ونون ساکن به يکي از حروف ( ي ر م ل و ن) برسد ادغام صورت مي گيرد.

در حروف  ( ر ، ل) ادغام کامل يا بلاغُنَه  انجام مي شود و در بقيه حروف ادغام ناقص يا باغُنه  صورت مي گيرد. ادغام کامل مانند : مِن رَّبِّک ،  ادغام   ناقص مانند : صيحه واحده

« باغنه يعني حرف را از بيني اداکردن وبلاغنه يعني ازبيني کمک نگرفتن »

 ب) اظهار :

 اگر تنوين ونون ساکنه به حروف حلقي ( ء ، ه ، ح خ ، ع ،غ) برسد ، نون تنويني يا نون ساکن کاملاً تلفظ مي شوند يا به اصطلاح اظهار صورت مي گيرد .

مانند حکيمٌ عَليم  ، عَذابً اَليما                          

ج ) ابدال :

 اگر تنوين ونون ساکن به حرف  ب برسد نون ساکن يا تنوين به ميم تبديل مي شود .  مثل : مِن بَعد            سَميعًا بَصيرا

 

د‌)    اخفاء :

اگر تنوين يا نون ساکن به بقيه حروف رسيد (حروف مابقي ) نه ادغام مي شود ونه اظهار بلکه حالتي بين آندو که آنرا اخفاء گويند .مانند انتم ، کتاب کريم

استاد البشر خواجه نصير الدين طوسي که درود خداوند بر او باد در رباعي زير احکام چهار گانه فوق را چنين جمع آوري فرموده است .

                           تنوين ونون ساکنه حکمش بدان اي هوشيار

                                                                     کز حکم آن زينت بود اندر کلام کردگار

                           در يرملون ادغام کن در حرف حلق اظهار کن

                                                                      در نــزد با  قلب به ميم  درمابقي اخفـا بيار   

8- احکام لفظ جلاله  الله

الف ) ترقيق :  (رقيق خواندن )

اگر قبل از لفظ جلاله « الله» کسره باشد  ترقيق صورت مي گيرد يعني کلام نازک ادا مي شود

مانند کلمه بِسم ِالله ، بالله

ب ) تفخيم :

اگر قبل از« الله» ضمه يا فتحه باشد کلمه درشت تلفظ مي شود 

مانند : مِن َالله               رَسولُ الله

تبصره :

اصطلاح تفخيم در مورد حرف « را » نيز به کار مي رود مشروط بر آن که  مفتوح يا ماقبلش مفتوح باشد . مانند رحيم ، ار حم الراحمين                                        

9- روش های تلاوت قرآن مجيد

الف ) روش تحقيق

در اين روش تلاوت کننده ، با صبر وحوصله وصرف وقت ، آیات را می خواند ،حق هر کلمه را اد ا می کند ، مخارج حروف را رعایت می کند، مد ها را به طور کا مل می آورد، محل های وقف را مراعا ت می کند ، اشباع های لازم را در نظر می گیرد ودر یک کلام حق تلاوت را به جا می آورد .

 

اين روش برای آموزش مناسب است .

 

ب ) روش تحدیر

 

در اين روش تلاوت کننده ، قصدش تند خوانی است ، بنا بر اين آیا ت را سریع می خواند ، مخارج حروف را به طور نسبی رعا یت می کند ،مد ها را تا حدودی مرا عا ت می کند، وقف ها را چندان در نظر نمی گیرد و در یک سخن با عجله قرآن راتلاوت می کند .

 

این روش معمولا د ر ختم قرآن به کار گرفته می شود .

 

ج ) روش تدو یر

 

روش تد ویر حا لتی بین تحقيق و تحد ير است . در این روش تلاوت کننده ، نه حوصله تحقيق را به کار می بندد و نه سر عت تحد ير را

روش تد ویر در تلاوت عا دی به کار گرفته می شود.

 

د) روش تر تیل

 

تر تیل در لغت یعنی مرتب کردن ، همانند مرتب کردن شترا ن در یک کا روان برا ی رسیدن به منزل مورد نظر!!

 

در اين روش تلاوت کننده ، الفاظ کلام الله را به روش  تدویر می خواند ولی به معانی وحقايق قرآن نیز توجه دارد هم حق الفاظ وکلمات را ادا می کند وهم  در آیات تدبر می کند . اگر به آیات رحمت رسید شادمان می شود واگر آیات عذاب را تلاو ت کرد به خدا پناه می برد ، اگر به يا ايها الذین آمنوا رسید لبیک می گوید وخود را آماده عمل می سازد ودر یک سخن خود را مخاطب قرآن می داند.طبیعی است این روش بسیار سازنده وموثر خواهد بود .

 

تر تیل روش مطلوب قرآن وبهترین روش تلاوت « کلام الله » است .  در سوره مزمل چنین می خوانیم :

 

ورتل القرآن ترتیلا

خداوند توفیق تلاوت قرآن به روش ترتیل به همه عطا فرما ید !!!

 

 

 

در اين جا ،بر خود لازم مي دانم از آقايان مهندس بهنام مهدي خشوئي و عبدالرضا جعفري که در آماده سازي مطالب اينجانب را ياري فرمودند سپاسگزاري نمايم

 

 

 

تهيه وتنظيم : سعید انصاری

.

 

 

 

|+| نوشته شده توسط s.ansari در یکشنبه هفتم اسفند 1384 و ساعت 20:27 |