مقدمه
            جامعه، "اطلاعات" را به عنوان يك كالا و مالكيت آن را درحكم يك دارايي   درنظرمي گيرد.اقتصاددانان تمايل دارند كه اطلاعات را به شيوه اي يكسان،همانند دارايي‌هاي فيزيكي حساب كنند؛ ولي هيچ رشته دانشگاهي، يك الگوي پذيرفته شده اي را براي يك چنين طرزتلقي به ما ارائه نداده است.
رشته ها به گونه اي متفاوت به اطلاعات توجه مي كنند و توسعه نظامهايي براي سنجش اطلاعات ازكالاهاي فيزيكي دشوارتراست.نظام قيمت گذاري براي تعيين ارزش اطلاعات به كاررفته است،ولي آيا اين بهترين مفهوم را مي رساند؟

ارزش اطلاعات چيست؟
      اطلاعات،عنصري ازتجارت شده است.درزمانهاي پيش تر،كاميابي مبتني برمعيارهايي چون مال و ثروت،منابع فيزيكي،نگارش،غذا،آتش يا جان پناه بود.امروزه،افراد و حرفه هاي موفق و كامياب،آنهايي هستند كه اطلاعات را تحت كنترل دارند: توسعه،دسترسي،تحليل وارائه اطلاعات.ما دوران خودرا به عنوان "عصراطلاعات" منتسب مي كنيم.ما به خريد و فروش اطلاعات،دست مي زنيم،گاهي به وسيله پول و گاهي آن را بااطلاعات ديگرمبادله مي كنيم.اطلاعات،به عنوان عنصري ازتجارت،يك كالاست؛ولي به طوركلي،نظريه هاي اقتصادي و حسابداري پذيرفته شده درباره اطلاعات وجود ندارد.
چارچوب‌هاي فراواني وجود دارند كه ما تلاش مي كنيم كه اطلاعات را درقالب آنها،ازنظربگذرانيم و تعريف كنيم،كوششهاي متنوعي براي سنجش اطلاعات صورت مي گيرد،تصميم گيري درمورد اينكه چه نوع ارزشي دارد و تشخيص اينكه چقدرباارزش است؟مثلارشته هايي چون اقتصاد،حسابداري،جامعه شناسي و علوم رفتاري اطلاعات،بلاتكليفي و ترديد را كاهش مي دهد و آن را برحسب نرخهاي معامله مبتني برعرضه و تقاض مي سنجند.انديشه حسابداران درباره هزينه ها وسودمنديها( بدهكاريها و بستانكاريها) است،حال آنكه دل مشغولي جامعه شناسان،سودمندبودن اطلاعات براي توده مردم است.رفتارشناسان،تغييرات،معرفت و رفتاري را كه اطلاعات به دنبال دارد مطالعه مي كنند.واضح است كه ارزشگذاري اطلاعات،يك جريان سرراست و تك مرحله نيست.
اطلاعات،قبل ازارزشمند شدن براي هركس،ازميان مراحل بسياري ميگذرد. مدتها قبل ازاينكه كسي تشخيص دهد كه آن اطلاعات است.ابتدا دريك حالت پنهان و درانتظارچشم اندازصحيح،موجوديت پيدا ميكند.بعد ما درمي يابيم كه داده هاي خام و سازمان نيافته،ممكن است براي پاره اي موارد به كارآيند.ما آنرا گردآوري،سازماندهي،تحليل مي كنيم و نتايجي را ازآن دريافت مي داريم.
هم اطلاعات و هم نتايج ما مي توانند مورد گفتگو قرارگيرند.فقط وقتي اطلاعات،درك شده است كه ما بتوانيم برآن ارزش بگذاريم و به آن پاسخ دهيم و واكنش نشان دهيم.
تعريفي ازارزش واقعي اطلاعات،فقط دراين مرحله پاياني مي تواند مطرح شود.اطلاعات به خودي خود فاقد ارزش است؛ارزش اطلاعات ازدركش و كاربردبعدي و آينده آن مشتق مي شود.قبل ازاين مرحله آخري،نمي توانيم بيش ازآنچه كه ازتخمين ارزش اطلاعات انتظارمي رود دربرداشته باشد،كاري كنيم.جامعه،فقط محصول و نتيجه اطلاعات را ارزش مي نهد.

اطلاعات به عنوان كالا
تجارت،اطلاعات را به عنوان يك كالا درنظرمي گيرد و مالكيت آن را درحكم يك دارايي درنظرمي گيرد.اقتصاددانان،تمايل دارند كه با اطلاعات  به شيوه اي يكسان،همانند دارايي هاي فيزيكي برخورد كنند.با اين وجود،هيچ رشته دانشگاهي،الگوي پذيرفته شده اي را براي چنان برخوردي به ما ارائه نداده است،هرچند كه دراين باره،شباهتها فراوان هستند.
اطلاعات براي برخي حوزه ها،درروش مشابهي همچون سايردارايي ها و سرمايه هاي سازمانها،مي تواند ارزش گذاري و قيمت گذاري شود و درگزارشهاي مالي آنها وارد گردد.اطلاعات،به عنوان صورت موجودي،مراحل ارزش افزوده موادخام(رويدادها يا فرآيندها براي سنجش)،كاربراي جريان (اطلاعات براي توسعه)،كالاهاي تكميل شده(اطلاعات قابل فروش) را طي مي كند.گردآوري و ارائه اطلاعات به سرمايه گذاري كلان و كارانساني نيازمند است.دركنارهزينه برداربودن فراهم آوري،هزينه برداربودن اطلاعات براي مديريت را هم بايد درنظرگرفت.همانند دارايي هاي فيزيكي،اطلاعات قبل ازاينكه بتواند توزيع گردد با بازرسي كنترل كيفيت روبرومي شود.اطلاعات،همانند سياهه فيزيكي،تابع شرايط درست به موقع است. با وانهادن اطلاعات به خودي خودش،ارزش آن ممكن است كه ازبين برود.
درهرمرحله يا سطح ازاطلاعات،فروشندگان و مشتريان ويژه اي وجود دارند.جستجوگران اطلاعات ممكن است هزينه بيشتري بپردازند و فراهم آورندگان اطلاعات ممكن است تخفيف بدهند؛چرا كه آنها ميان سطوح و گوناگوني هاي تراكنش هاي اطلاعات،تفاوتي را قائل نمي شوند.اين امر،ناشي ازمشكلاتي است كه درشناسايي و سنجش اطلاعات وجود دارد.

اطلاعات و نظام قيمت گذاري
جوزف استيگليتز[1]،به عقيده اقتصاد دانان اوايل قرن 20،ارجاع مي دهد كه نظام قيمت گذاري غيرمتمركز منجربه تخصيص مؤثرمنابع مي شد.استيگليتز ميگويد: “جاي اميدواري بود، همان ابزاري كه بينش‌هايي را نسبت به ساير شاخه‌هاي اقتصاد فراهم آورده بود،دراقتصاد اطلاعات بكار رفت.”درحقيقت ازنظراستيگليتز،نظام قيمت گذاري،يك الگوي رضايتبخش براي اقتصاد نيست،چون مسائل اطلاعات  را تبيين نمي كند،به طوري كه اطلاعات را ازسايركالاهاي فيزيكي متفاوت سازد.
جان پري بارلو[2]، كه به تجارت اطلاعات ارجاع مي دهد،پيش نويس طرحي ازروشهاي غيرپولي را آماده كرد كه جامعه، ارزش اطلاعات را تعيين ميكند.بارلو به طوركلي مي گويد،هرچقدركه اطلاعات مانوس ترشود،ارزش آن افزايش مي يابد،برعكس كالاهاي فيزيكي كه هرچقدرنادرو كمياب شوند،بيشترارزشمند هستند.گاهي اوقات،كميابي،ارزش اطلاعات را افزايش ميدهد؛مثلا همچون وقتي صاحب يك راز،ازدانستن آن سود مي برد.دراين نمونه ها،تنظيم وقت به همان ميزان زياد،تعيين كننده ارزش است كه خود اطلاعات.كسي كه ازنظرزمان توليد شده به اطلاعات نزديكترين است،كسي است كه ازاجراي آن سود مي برد.اطلاعات،همچنانكه فاصله ميان شكل و كاربردش افزايش مي يابد،ارزشمندي كمتر و ارتباط كمتري پيدا مي كند.بارلو،همچنين خاطرنشان مي سازد كه ارزشي را كه براطلاعات مينهيم،تحت تاثير شهرت واعتبار و ديدگاه فراهم آورنده قرارمي گيرد.ما به انديشه هاي افرادي كه آنها را به عنوان متخصص پذيرفته ايم،ارزش مينهيم و نيزبراي آن افرادي كه به ماراه درك و مشاهده جهان را همزمان كه برايمان اطلاعات فراهم مي سازند، مي فروشند،ارزش قائل هستيم.
سنجش ارزش اطلاعات منطبق برنظام قيمتگذاري،بسياردشواراست.ويژگيهاي اطلاعات،آن را هم شبيه و هم بي شباهت به سياهه برداري فيزيكي مي نمايد:
  ·   اطلاعات،ضرورتا يك كالاي صنعتي نيست.
  ·  اطلاعات،گاهي مي تواند باارزش اندك يا بدون هزينه توليد شود.
  ·  هرمقوله ازاطلاعات،ازيكديگرمتفاوت مي باشد.اگراين اختلاف وجود نداشته باشد،اطلاعات تازه اي هم وجود نخواهد داشت.محصول مشابه،مكررا مي تواند ازمغازه مشابه خريداري شود،اما اطلاعاتي كه يك بارفراهم يا فروخته شد، نمي تواند مجددا خريداري شود؛چون خريدار،اكنون آنرا مي داند.
  ·  اطلاعات،ممكن است مبادله شود؛اما مبادله ضروري نيست.دريافت اطلاعات مي تواند يك تجربه تماما شخصي و فردي باشد و اطلاعات هنگامي كه شخصي با يك محيط منحصرا غيرانساني درتماس باشد،ميتواند درتماس باشد.
  ·  اطلاعات،ضرورتا كمياب نيست؛تصور مي شود كه اطلاعات خوب تجزيه شده،خوب ارائه شده و خوب اشاعه شده هميشه دردسترس نمي باشد.
  ·  اطلاعات،غيررقابتي است.اطلاعات مي تواند به وسيله يك شخص مصرف شود و با اين وجود براي سايرين بدون هزينه اضافي فراهم شود.
  ·  اطلاعات مي تواند اثرات متعدد و چندگانه اي داشته باشد،يعني يا مثبت باشد يا منفي، گاهي به صورت همزمان اين اثررا مي گذارد.
  ·  اطلاعات،براي موضوعات مختلف، هم مي تواند متوازن باشد و هم غيرمتوازن و گاهي به صورت همزمان،هردوحالت، باشد.
  ·  اطلاعات،ممكن است دردسترس باشد،اما جايي كه مورد نيازاست فراهم نباشد واطلاعات فراهم شده هميشه به گونه اي مؤثراستفاده نمي شود.
  ·  چنان چيزي به عنوان اطلاعات مطلق وجود ندارد كه بتوان آن را ارائه دادوازكل موجوديت آن بتوان استفاده مؤثرنمود،جنبه هاي كاربردي داشته باشد،دردانسته هاي مورد لزوم ازآن استفاده شود.
  ·  اطلاعات ممكن است نه عيني باشد و نه ذهني، يا همزمان هردوباهم باشد.
  ·  برخلاف اشياء مادي كه موجوديتي ندارند،اطلاعات مي تواندبه صورت بخش شده باشد.
  ·  اطلاعات درمجموع مي تواند صحيح باشد يا غلط،تااندازه اي صحيح باشد يا غلط،يا نه صحيح باشد نه غلط.
  ·  اطلاعات،هم يك كالاي عمومي و هم يك كالاي شخصي مناسب است.مصرف اطلاعاتي يك شخص،ضرورتا مقدارموجوداطلاعات را براي ديگران كم نمي كند و قيمت آن يا ارزش آن كاهش نمي يابد.
  ·  اطلاعات،برخلاف اشياء،نمي تواند موجوديتي جدازارزش داشته باشد.

نظركتابداران درباره اطلاعات
كتابداران،خودشان را به عنوان متخصصان اطلاعاتي مي نگرند. نگرش آنها به اطلاعات چگونه است؟ درگذشته،كتابداران بيشتر خودشان را باارتباطات يا مرحله انتقالي پردازش اطلاعات مشغول كرده‌اند.ديگران، گردآوري و سازماندهي اطلاعات را صورت مي دهند؛مثلا-نويسندگان،هنرمندان و ناشران.كتابداران اين محتواي گردآوري شده را ارائه مي دهند و آن را دردسترس قرارمي دهند.ماداميكه يك كتابدار بايد ازمحتوا آگاه باشد،بداند چيست و كجا يافت مي شود،دلمشغولي عمده او با ارائه محتواست نه با توليد آن.
درحال حاضر،كتابداران مشتاقانه به قالبي كه اطلاعات درآن نمايان مي شود و ابزار و وسايل ارائه آن،علاقه‌مند مي شوند.بسياري ازسمينارها و مقالات مجلات كتابداري برويژگيها و نقاط بارز قالبهاي چاپي دربرابرنوع الكترونيكي تمركزمي كنند،يا درباره تعهدهاي تجاري،همچون واسطه هاي محتوايي كه ترس كتابداران ممكن است ازتخطي آنان به حريم شخصي و قابل توجه كتابداران است.
درمنابع علوم كتابداري،بحثهاي فراواني درزمينه ارزش افزوده خدمات اطلاعاتي وجود دارد.هم كتابداران و هم مراجعه كنندگان به آنها،نگران عرضه بيش ازتقاضاي اطلاعات شده اند،مي پرسند كه چگونه داده هاي بي ارزش و غيرضروري رادرجستجوبراي محتواي مخصوص خود بايد حذف كرد.براي كاربران كتابخانه،موانع واقعي جهت دسترسي،تجزيه و تحليل و كاربرد اطلاعات وجوددارد و كتابداران هرگاه كه موانع دسترسي به اطلاعات را كاهش دهند،به ارزش آن مي‌افزايند. ارزش، درسهولت يافتن خاص ترين و كامل ترين منبع اطلاعاتي و درسهولت تماس و ارتباطات با اطلاعات، افزوده ميشود.ارزش،همچنين،درسهولت تجزيه و پردازش اطلاعات و درتسهيل كاربردآن اضافه مي شود.مشاوره ها  با تمامي صنوف مي رساند كه همگي به خوبي اين نكته را مي دانند و آشكاراست براي مشاهده اينكه جامعه ما برفراهم آوري راه حلهاي جامع و كليدي جقدرارزش مي نهد.
براي تمام نگراني آنها براي فراهم آوري دسترسي به اطلاعات،ارائه خدمات مناسب به كاربران و ارزش افزوده، با توجه به اين واقعيت كه تعيين كميت او ارزش‌گذاري اطلاعات هنوز درهرروش قابل اندازه گيري امكانپذير نيست كتابداران از آن  منع مي شوند.هرعنصراز "دسته اطلاعات"نيازمند محاسبه خود آن است:فراهم آوري اطلاعات،ارائه اطلاعات،تجزيه و تحليل اطلاعات و نظايرآن. چه رابطه اي ميان هزينه مصرفي و تحميل شده درگردآوري اطلاعات و ارزش آن اطلاعات مي باشد؟ اين يك پرسش پردردسربراي كتابداران است. آنها بايدبراي توجيه افزايش هزينه ها جهت نمايندگيهاي مالي شان،درفقدان يك طرح معنادار جهت سنجش ارزش اطلاعات براي آينده برنامه ريزي نمايند.

تشبيهات جديد براي اطلاعات
استيگليتز به مطالعات بازاريابي خود درسالهاي 1976 و 1980 كه با سانفورد جي.گراسمن[3] انجام داد،استناد مي كند.اين مطالعات نشان داد كه “اگر اطلاعات ارزشمند است،بايد مقدارمتعادلي ازعدم توازن وجود داشته باشد.اختلافهاي مبرم و مزمن بين قيمتها و ارزشهاي اساسي كه محركهايي را براي اشخاص جهت به دست آوردن اطلاعات،فراهم مي آورد.”استيگليتز و گراسمن،نتيجه گرفتند كه “فقط اطلاعاتي كه مي توانست به گونه اي مؤثرتوزيع شود،اطلاعات بي ارزش بود.”
آيا ارجاع استيگليتز به اطلاعات بي ارزش دلالت براين دارد كه تعيين كيفيت اطلاعات به لحاظ پولي، ضرورت ندارد و ممكن نيست.اطلاعات،فقط يكي ازچيزهاي غيرمادي و غيرفيزيكي بسيار،كه مابرآن ارزش مي نهيم،نيست.آيا نيازما به سنجيدن  اطلاعات به دلار،بيشتر ازنيازبه سنجش رضايتمندي براي "خود ابرازي"[4] و "خود اجرايي"[5] مي باشد؟
درگذشته،تلاشهاي جامعه براي تعيين يك ارزش دلاري براي اطلاعات و دانش،نتايج ناجوري را به بارآورده است.درزندگي دانشگاهي،شهرت يك محقق بستگي به ميزان ارزش فهم دانش او دارد.جامعه به حرفه‌ايهايي همچون پزشكان و وكلا،به خاطرتخصصشان پول بسيارزيادي مي پردازد.اما،رفتاريكنواخت و كليشه اي هنرمند يا موسيقيدان ضعيف، به دليل ضعف الگوها و ايده هاي ارزشي است.درچه مرحله يا سطحي،آراء و اطلاعات به راستي براي ما ارزشمند مي باشد؟آيا رضايتمندي ازپردازش انحصاري اطلاعات، به خودي خود كافي است؟ آيا اقتصاد اطلاعات براي تجارت و شيوه زندگي ما،آنقدراساسي و اصلي شده است كه مجبورباشيم راهي براي برابرگرفتن انديشه ها و عقايد با پول نقد بيابيم؟يااينكه،آيا يك خيزش درنظام قيمت ما،نيازي را براي يك پايه تازه جهت بازرگاني و تجارت دلالت مي كند؟
كتابداران،ماهيت به هم مرتبط دانش را،راههاي فراواني كه اطلاعات توليد شده دريك رشته دانشگاهي بارشته ديگرادغام مي شود،ديرزماني است كه تاييد كرده اند.نسبت به يافتن شباهتها براي ارزشگذاري اطلاعات درزمينه هاي تجارت،اقتصاد و حسابداري، متخصصان اطلاعاتي توانستند ازديگرالگوها،تعابيري را شكل دهند.مثلا،اطلاعات مي تواند با جريانهاي تحول و دگرگوني همراه شود:
  ·  اطلاعات،همواره درگردش است.اطلاعات به عنوان رسانه تبادل،محتواي تبادل و سازوكارارزشگذاري تبادل،عمل مي كند.
  ·  تناقص ها،نشان ازعدم وجودحالت ايستايي موازنه و سكون دارد.آنها زماني رخ مي دهند كه گردش اطلاعات،متوقف و مسدود مي شود.
  ·  اطلاعات،اشاعه،جذب و به كاربرده مي شود،به شيوه اي كه بتواند با استفاده تركيبي ازمنابع غني اطلاعاتي،پيوند داشته باشد.
  ·  درست هنگامي كه بيشترين دگرگوني ها كه دريك سطح سلولي به وقوع مي پيوندد،يكپارچگي اطلاعاتي مي تواند فقط به عنوان يك پديده منحصربه فردروي دهد.
  ·  اطلاعات،درسطوح مجزا دريك پيشرفت گام به گام،درست همچون سطوح انرژي درون يك جريان مولكولي ازانرژي بالاتردرمراحل مجزا،كامل يا دريافت مي شود.
  ·  اطلاعات،دارايي لاينفك ساختاراست.برخي اطلاعات،پايا و ثابت هستند؛درحاليكه برخي اطلاعات،بي ثبات هستند.برخي ازاطلاعات بي ثبات،ضرورت دارد كه به سطوح عالي يكپارچگي و پيچيدگي برسند.
  ·  سطوح عالي اطلاعات،يعني يكپارچگي گسترده تراطلاعات،باخودش قدرت گسترده ترو بزرگتري مي آورد،دوره هاي طولاني ترثبات و پايداري و دورنماهاي درك و فهم، مي آورد.
پول،وسيله اي براي مبادله است،راهي براي سنجش نيازها و خواسته ها،موقعيت چشم داشتهاي اجتماعي،كميابي و بي نيازي،كميت و كيفيت،سودمندي و رضايتمندي و غيره.با اين حال،نظام قيمت گذاري،يك نظام انبوه و به هم پيوسته است.ما نمي توانيم به سهولت،ارزش را درسطح منفرد،تعيين كنيم.آشكاراست كه قيمت،به ندرت با ارزش ذاتي برابري مي كند.شايد ارزش،به صورت ريشه اي،يك ساختارمعنوي داشته باشد.آيا پول،بهترين جانشين براي ارزش است؟ آيا اطلاعات،خودش بهتر ميتواندارزش را ارائه دهد؟اطلاعات،مفهومي فراترو گسترده ترازپول و مسائل مادي دربرمي گيرد.آيا اطلاعات مي تواند سيستم نويني  ازداد و ستد،يك اقتصاد حقيقي را رواج بدهد؟

اين مقاله ترجمه‌اي است از: 

source: Fenne, Audreyr. Placing value on Information. Library Philosophy and Practice Vol. 4, No. 2 (Spring 2002). ISSN 1522-0222
Available: (www.uidaho.edu/~mbolin/lppv4n2.htm)

يادداشتها

[1] Joseph Stiglitz
[2] John Perry Barlow
[3] Sanford J.Grossman
[4] self-expression
[5] self-fulfillment
 

مراجع:
 

References
1. Joseph E. Stiglitz, “The Contributions of the Economics of Information to Twentieth Century Economics,” Quarterly Journal of Economics 115 (Nov. 2000): 1441-1478.
2. John Perry Barlow, “The Economy of Ideas,” Wired 2 (March 1994): 84-90, 126-129.Available: www.wired.com/wired/archive/2.03/economy.ideas.html  (13 Febrary 2002)
3. Stiglitz, “The Contributions of the Economics …” p. 1449.
4. Stiglitz, “The Contributions of the Economics …” p. 1460.

چکیده
با توجه به افزایش روزافزون حجم منابع اطلاعاتی، ارزيابي این نوع منابع به خصوص منابع مرجع، به عنوان یکی از مهمترین ابزارهای دسترسی به اطلاعات که استفاده از دانش بشری را برای استفاده‌ كنندگان آسان می کند و نقش مهمی در پاسخگویی به سؤالات و رفع نیازهای اطلاعاتی کاربران دارد، از اهمیت بسیاری برخوردار است. در این راستا، با توجه به انتشار بسياري از منابع مرجع در اينترنت (رايگان / غير رايگان) كتابداران بايد علاوه بر شناسايي و استفاده از آنها براي پاسخگويي به پرسشهاي كاربران، با استفاده از معيارهاي ارزيابي خاص منابع مرجع اينترنتي، اعتبار و ارزش آنها را بررسي كرده و نسبت به اين امر اطمينان حاصل كنند. در این مقاله، با توجه به اهمیت ارزیابی این نوع منابع، متون مرتبط با این حوزه مورد بررسی قرار گرفته و سیاهه وارسی مربوط به معیارهای ارزیابی منابع مرجع اینترنتی ارائه می گردد.

كليدواژه ها:  منابع اطلاعات، منابع الكترونيكي،  ارزيابي، منابع مرجع، وب جهاني
 
1. مقدمه
 اطلاعات مهمترين منبع باارزش و راهبردي، و پايه و اساس توسعه اجتماعي، اقتصادي و رشد علوم و فناوري در هر كشور به شمار مي رود. امروزه، در جامعه مبتني بر فناوري اطلاعات و با بهره گيري از نظام هاي نوين اطلاع رساني، امكان برقراري ارتباط ميان ذهن ها و انديشه هاي متفاوت و مبادله وسيع , سريع و جهاني اطلاعات فراهم گرديده است.
توسعه فناوري هاي مخابراتي مناسب، براي انتقال اطلاعات و همچنين وابستگي تمامي ابعاد زندگي اجتماعي انسان به اطلاعات، سبب ايجاد شرايط نويني در حيات اجتماعي شده است كه از آن به " جامعه اطلاعاتي " تعبير مي شود. بدين ترتيب به دليل ارتباط هاي گسترده و فناوري هاي جديد، جريان توليد اطلاعات در قالب انتشارات مختلف آهنگ بسيار سريعي يافته است. بنابراين، براي استفاده بهتر و دسترسي سريع تر به اطلاعات، بشر نيازمند ابزارهايي است كه اين حجم وسيع اطلاعات را به شيوه اي مناسب سازماندهي كرده و دسترسي به آنها را تسريع و تسهيل كنند. در اين راستا منابع مرجع ابزار كمكي مناسبي محسوب مي شوند. اين منابع، اطلاعات و دانش بشري را گردآوري كرده، نظم و سازمان مي بخشند، به گونه اي كه به سهولت و با صرف كمترين زمان، امكان دستيابي به آنها فراهم مي شود.
اما، اينترنت به عنوان يكي از محورهاي جامعه اطلاعاتي، فضايي بدون مرزهاي جغرافيايي و سياسي به وجود آورده است. اين پديده، به ويژه شبكه جهاني وب با از ميان برداشتن فاصله فيزيكي ميان ملت ها و قوم هاي مختلف، شيوه هاي سنتي گردآوري، ذخيره، ارزيابي و اشاعه اطلاعات را دچار تغيير و تحول كرده و فرصتها و دستاوردهاي نويني را براي ارتقاء سطح تعاملات اجتماعي و فرهنگي در سراسر جهان به ارمغان آورده است ( خالقي، 1383 ).
اينترنت خود به عنوان يك منبع اطلاعاتي، حاوي بسياري از منابع و مدارك مي باشد و روز به روز نيز بر حجم آنها افزوده مي شود. انواع وب سايتها ( فرهنگي، خبري، آموزشي، سياسي، سرگرمي )، وب سايت كتابخانه ها، فهرستهاي پيوسته، وب سايت دانشگاه ها و سازمان ها، انواع پايگاه هاي اطلاعاتي، منابع مرجع و ... از طريق اين شبكه قابل دسترس هستند. امروزه، كتابداران بخش مرجع براي پاسخگويي به بسياري از سؤالات، خصوصا سؤالات ارجاع آماده از اينترنت و منابع مرجع دسترس پذير از طريق آن استفاده مي كنند، و با سرعت به پرسشهاي كاربران پاسخ مي دهند.
اما، آنچه در اين ميان بايد به آن توجه كرد عدم نظارتي دقيق بر ورود اطلاعات به اين محيط مي باشد. در نيمه دهه 1990، قابليتهاي بالقوه اينترنت شناسايي شده و وب به عنوان پر استفاده ترين ابزار براي دسترسي به اطلاعات مطرح شد و اين امر انفجار سريع تعداد منابع قابل دسترس در اينترنت را به وجود آورد. سهولت استفاده از مرورگرهاي چند رسانه اي براي دسترسي به اطلاعات و همچنين سهولت توليد منابع فرامتن از دلايل وقوع اين انفجار مي باشد. هر چند زبان نشانه گذاري فرامتن براي يك كاربر جديد ممكن است گيج كننده به نظر برسدف اما با دستيابي به كدهاي منابع موجود مي توان آنها را اصلاح كرده و صفحات جديدي را با سرعت و به سادگي ايجاد كرد. افزون بر اين، پس از نيمه دهه 1990، نرم افزارهايي توليد شد كه كاربران را قادر ساخت بدون داشتن دانش عمقي از زبان نشانه گذاري فرامتن، اقدام به ايجاد اينگونه صفحات كند. بدين ترتيب بدون وجود هيچ گونه فيلتري امكان ورود هر گونه اطلاعات و هر نوع منبع به وب امكان پذير است ( كوك، 1382 : 8 ).
در این راستا، توجه به معيارهاي ارزيابي قبل از استفاده از هر نوع اطلاعات و منبع دسترس پذير از طريق اينترنت امري ضروري است و نبايد تصور كرد هر نوع اطلاعاتي كه در اين محيط منتشر مي شوند معتبر هستند. در اين ميان، با توجه به انتشار بسياري از منابع مرجع در اينترنت (رايگان / غير رايگان) كتابداران بايد علاوه بر شناسايي و استفاده از آنها براي پاسخگويي به پرسشهاي كاربران، با استفاده از معيارهاي ارزيابي خاص منابع مرجع اينترنتي، اعتبار و ارزش آنها را بررسي كرده و نسبت به اين امر اطمينان حاصل كنند.
در مقاله حاضر، با توجه به اهمیت ارزیابی این نوع منابع، متون مرتبط با این حوزه مورد بررسی قرار گرفته و سیاهه وارسی مربوط به معیارهای ارزیابی منابع مرجع اینترنتی ارائه می گردد.
 
2. بررسي معيارهاي ارزيابي منابع مرجع اينترنتي و ارائه سياهه وارسي
در رابطه با ارزيابي اطلاعات و منابع موجود در اينترنت علاوه بر مقاله هاي چاپي و متون ديگري كه به اين مسئله پرداخته اند (برای مثال فتاحي، 1380؛ عصاره، 1381؛ قزلي، 1382؛ كوك، 1382؛ دراگولانسكو, 1383؛ Santa Vicca, 1994؛ Starr, 1994؛ Brandt, 1996؛ Smith, 1997؛ Livengood, 1997؛ Sauers, 2001 )؛ با جستجو در اينترنت و تركيب كليدواژه هايي چون Evaluation, Measuring, Assessment با Internet Sources, www Sources, Internet Reference Sources مدارك بسياري بازيابي مي شوند كه معيارهايي براي ارزيابي منابع و اطلاعات دسترس پذير از طريق اينترنت تدوين و ارائه داده اند ( Caywood, 1995؛ Hinchliffe, 1995؛ Jones, 1996؛ Tillman, 1996؛ Grassian, 1997؛ Alexander & Tate, 1997؛  Schrock, 1997؛ Edwards, 1998؛ Singh, 2003 و... ). وب سايت بسياري از كتابخانه ها به خصوص كتابخانه هاي دانشگاهي نيز بخشي را به اين مسئله اختصاص داده اند و به مقاله ها و منابع اطلاعاتي ديگر در اين زمينه پيوند برقرار كرده اند.
ليونگود (Livengood, 1997 ) بيان مي دارد كه اكثر نويسندگان معيارهاي ارزيابي منابع مرجع چاپي ارائه شده در منابع معتبري چون Introduction to Reference Work[1] , Selection & Evaluation of Reference Sources[2] و Evaluating of Reference Books in Theory & Practice[3] را بررسي كرده و درباره كاربردپذيري آنها در محيط اينترنت بحث كرده اند و معتقدند كه با توجه به ويژگي هاي خاص محيط اينترنت علاوه بر معيارهاي خاص مواد چاپي بايد به معيارهايي مختص اين محيط نيز توجه داشت تا ارزيابي منابع به طور كامل انجام شود.
وي، همچنين در رابطه با رويكرد متفاوت افراد در ارائه معيارهاي ارزيابي بحث مي كند و مي گويد : " بسياري از رويكرد فناوري به اين قضيه نگاه مي كنند، مانند متيو سایولک [4] از دانشگاه ملي استراليا. وی پديده ارزيابي را يك امر ساده و مكانيكي مي داند كه توسط يك نرم افزار قابل اجرا است؛ در حاليکه برخي چون لوئيس روزنفلد[5] استاد كتابداري و اطلاع رساني دانشگاه ميشيگان، معتقدند كه ابزارهاي مكانيكي نمي توانند كيفيت منابع اطلاعاتي موجود در اينترنت را بسنجند و اندازه گيري كنند. مسائلي چون هدف، اعتبار، محتوا، منبع و محل مواردي نيستند كه توسط يك نرم افزار مورد قضاوت قرار بگيرند بلكه اين امر همواره به يك فعاليت ذهني نياز خواهد داشت. "
معيارهاي ارزيابي منابع اينترنتي كه توسط نويسندگان مختلف ارائه شده است در بسياري موارد داراي همپوشاني مي باشند. معيارهاي عمده اي كه همه نويسندگان به آنها اشاره داشته اند عبارتند از :
● شناسايي هدف منبع
● ارزيابي پوشش موضوعي و محتوايي
● ارزيابي اعتبار و شهرت
● ارزيابي درست بودن و صحت اطلاعات
● ارزيابي روزآمدي منبع
● ارزيابي ساختار منبع و نحوه نظم دهي و ارائه اطلاعات
 
در اين ميان كوك ( 1382) به ارزيابي قابليت دسترس پذيري منبع، سهولت استفاده از منبع و مقايسه با ديگر منابع مشابه اشاره مي كند. کیوود (Caywood, 1995 ) نيز قابليت دسترسي، طراحي گرافيكي و چند رسانه اي و كاربرپسند بودن منبع را مطرح كرده؛ اما معيارهاي ارزيابي اسميت (Smith, 1997) علاوه بر موارد قبلي شامل بررسي پيوندها به منابع ديگر، منحصر به فرد بودن منبع، كيفيت نوشتن و اثر بخشي منبع ( چون كاربرپسندي, محيط مورد نياز محاسبات, قابليت هاي جستجو / مرور / سازماندهي, ويژگي تعاملي منبع ) نيز مي باشد.
در ميان متون بررسي شده, تنها برخي از نويسندگان به معيارهاي ارزيابي خاص منابع مرجع اينترنتي اشاره كرده اند ( چون قزلي, 1382؛ Livengood, 1997 وSingh, 2003 )؛ در حاليكه ديگران بيشتر به معيارهاي ارزيابي مربوط به كليه منابع اينترنتي پرداخته اند.
قزلي (1382) با استفاده از معيارهاي ارائه شده براي ارزيابي منابع مرجع در دو سايت كتابخانه دانشگاهي موارد ذيل را مطرح مي كند :
● مشخص بودن هدف از تدوين منبع مرجع
● پوشش موضوعي يعني ميزان جامعيت منبع
● روزآمدي مطالب
● اعتبار و صحت مطالب
● اعتبار نويسنده, ناشر و ساير پديدآورندگان
● نظم ارائه شده در ارائه مطالب
● چگونگي بازيابي اطلاعات در منبع مرجع, از جمله بررسي انواع نمايه ها
 

سينق (  Singh,2003) معيارهاي ارزيابي ذيل را در خصوص ارزيابي منابع مرجع اينترنتي معرفي مي كند:
هدف و مخاطبان / اعتبار / صحت / عينيت / روزآمدي / قابليت اطمينان / پوشش / فرمت و نحوه ارائه / ويژگيهاي خاص.
ليونگود (Livengood, 1997 ) به طرزي گسترده تر به اين مسئله پرداخته است و در پايان نامه خود يك سياهه وارسي و يك ابزار ارزيابي جامع در رابطه با منابع مرجع اينترنتي را براي كتابداران فراهم كرده است. معيارهاي ارزيابي ارائه شده توسط وي در چهار طبقه بندي كلي ذيل مي باشند:
 
● معيارهاي ارزيابي مربوط به موارد فني
● معيارهاي ارزيابي مربوط به تحليل ويژگي هاي چند رسانه اي
● معيارهاي ارزيابي مربوط به تحليل محتوا
● معيارهاي ارزيابي مربوط به تحليل رابط كاربر
 در ادامه با توجه به بررسی متون و مطالب یاد شده، سياهه وارسي مربوط به معيارهاي ارزيابي منابع مرجع اينترنتي ارائه مي شود:
  
2-1. شناسايي هدف منبع مرجع
هدفها و مقاصد مورد نظر پديدآورنده از تهيه اين منبع چيست؟
آيا اين هدفها به وضوح بيان شده اند؟
آيا پديدآورنده به هدفهاي مورد نظر دست يافته است؟ در واقع آيا منبع هدف بيان شده را به انجام رسانده است؟
آيا منبع مرجع مربوطه داراي آگهي هاي تبليغاتي نيز مي باشد؟ در اين صورت بايد در مورد هدفها ترديد كرد.
 
2-2. مخاطبان منبع مرجع
استفاده كنندگان و مخاطبان منبع مرجع چه كساني هستند؟ ( دانش آموزان, دانشجويان, اساتيد, پژوهشگران و محققان, بزرگسالان, نوجوانان و... )
سطح آموزشي استفاده كنندگان از منبع مرجع چيست؟ ( راهنمايي, دبيرستان, دانشجو, فارغ التحصيل كارشناسي, تحصيلات تكميلي و... )
آيا واژه هاي به كار رفته در منبع با سطح آموزشي مخاطبان هماهنگي دارد؟
آيا منبع مرجع نيازهاي مخاطبان خاص خود را برآورده مي سازد؟
 
2-3. پوشش محتوايي منبع مرجع
زمينه هاي موضوعي تحت پوشش منابع مرجع چه مواردي مي باشند؟
آيا محتواي منبع به اندازه كافي موضوع يا موضوعات مورد نظر را تحت پوشش قرار داده است؟
آيا اطلاعات ارائه شده در منبع مربوط به دوره زماني خاصي مي باشند؟
پوشش گذشته نگر در منبع چگونه است؟
آيا دامنه پوشش موضوعات ملي يا بين المللي است؟
آيا پيوندهاي ارجاعي ( برون متني ) براي دستيابي به اطلاعات بيشتر يا ارتباط به منابع مرجع مشابه ارائه شده است؟ آيا اطلاعات توصيفي براي هر پيوند تهيه شده است؟ آيا پيوندها گزينش شده اند و اگر چنين است بر چه مبنايي؟ آيا پيوندها به منابع, مفيد و روزآمد هستند؟
آيا در منبع از پيوندهاي درون متني استفاده شده است؟
 
2-4. روزآمدي و نگهداشت منبع مرجع
آيا تاريخ تهيه منبع مرجع در اينترنت مشخص است؟
آيا تاريخ آخرين روزآمدسازي اطلاعات منبع مرجع ذكر شده است؟ تاريخ بعدي روزآمدسازي اطلاعات چه زماني است؟ فاصله روزآمد كردن اطلاعات چگونه است؟
آيا خط مشي مربوط به فاصله زماني روزآمد كردن اطلاعات و فرايند آن بيان شده است؟
آيا نگهداشت سايت به خوبي انجام شده است؟ آيا پيوندهاي فرامتني به درستي عمل مي كنند؟
آيا خط مشي نگهداشت منبع مرجع بيان شده است؟
آيا افراد و گروه خاصي مسئوليت نگهداشت منبع مرجع را بر عهده دارند؟ دانش و مهارت آنها چگونه است؟
 
2-5. اعتبار
پديدآورنده منبع مرجع چه كسي است؟
آيا اطلاعات تماسي كافي براي برقراري ارتباط با وي در منبع ذكر شده است؟
آيا پديدآورنده فرد معتبر و شناخته شده اي در حوزه موضوع منبع مرجع مي باشد؟
آيا اطلاعاتي مربوط به شغل, وابستگي سازماني, تجربه كاري, آثار چاپ شده و... براي تعيين خبرگي و اعتبار پديدآور ارائه شده است؟
آيا پديدآورنده در تهيه ديگر منابع مرجع اينترنتي شركت داشته است؟
ناشر يا پشتيبان منبع مرجع مربوطه چه موسسه اي است؟ آيا اطلاعات تماسي آن ارائه شده است؟
آيا ناشر يا موسسه پشتيبان وابسته به يك موسسه يا دانشگاه معتبر است؟
آيا ناشر يا موسسه پشتيبان مربوطه در زمينه موضوعي مورد نظر و انتشار منابع مرجع به فرمت چاپي يا اينترنتي داراي اعتبار مي باشد؟
 
2-6. ارزيابي صحت و درستي اطلاعات منبع مرجع
آيا منبع مرجع داراي يك ويراستار متخصص در حوزه موضوعي مورد نظر مي باشد؟
آيا پديدآورنده چگونگي گردآوري اطلاعات براي منبع را توضيح داده است؟
آيا منابع و ماخذ اطلاعات ارائه شده ذكر شده است؟
آيا اشتباهات املايي و گرامري در منبع مشاهده مي شود؟
 
2-7 عينيت ( ميزان يا درجه بي طرفي پديدآور )
آيا تمام ديدگاه ها در رابطه با يك موضوع مطرح شده است؟
آيا شواهدي مبني بر سوگيري اطلاعات در منبع مشاهده مي شود؟
آيا مي توان به گونه اي از بي غرضي پديدآور اطمينان حاصل كرد؟
 
2-8. قابليت دسترسي به منبع مرجع
آيا سايت داراي ثبات است يا اينكه به طور مكرر آدرس خود را تغيير مي دهد؟ اگر آدرس سايت تغيير كرده است, آيا پيوندي به آدرس جديد فراهم شده است؟
آيا منبع به طور ثابتي قابل دسترس است يا اينكه به طور مكرر غير قابل دسترس مي شود؟ آيا مدت زماني كه سايت غير قابل دسترس است مشخص شده است؟
آيا دسترسي به منبع مرجع رايگان است يا در قبال پرداخت حق اشتراك بايد از آن استفاده كرد؟ آيا مدت زماني براي استفاده و دسترسي آزمايشي از منبع مرجع مشخص شده است؟
منبع مرجع به چه زبان هايي در دسترس مي باشد؟
آيا براي استفاده از منبع بايد كاربران ثبت نام كنند؟
آيا دسترسي به اطلاعات ارائه شده در منبع مرجع از طريق فايل هاي متني است يا زبان html.
براي مشاهده منبع مرجع به چه نرم افزاري نياز است؟ آيا جديدترين نسخه مرورگرها مورد نياز است؟
 
2-9. ساختار منبع مرجع : نحوه ارائه و نظم دهي اطلاعات
آيا محتواي اطلاعاتي منبع مرجع براي دسترسي سريع و آسان, داراي نظم خاصي ( الفبايي, رده اي, موضوعي, تاريخي و... ) مي باشند؟
آيا اين ساختار و سازماندهي براي كاربران قابل درك و مشاهده مي باشد؟ آيا با يك نگاه مي توان فهميد منبع مرجع شامل چه بخشهايي است؟
آيا طرح سازماندهي در نظر گرفته شده مناسب آن نوع منبع مرجع مي باشد و استفاده از منبع را آسان ساخته است ؟
آيا نقشه سايت, و يا فهرست مندرجات در صفحه اول منبع مرجع وجود دارد؟
 
2-10. سهولت استفاده از منبع مرجع
آيا استفاده از منبع در كل آسان است؟
آيا دسترسي به منبع آسان است؟
آيا منبع به صورتي آسان و كاربرپسند طراحي شده است يا اينكه براي استفاده موثر از آن به آموزش و تجربه نياز است؟
آيا حركت در سراسر منبع به آساني انجام شده و اطلاعات به آساني پيدا مي شوند؟
آيا امكانات جستجو و مرور به صورت سرراست ارائه شده و استفاده از آن آسان است؟
آيا اطلاعات مربوط به " راهنمايي و آموزش كاربر " در منبع وجود دارد؟ آيا به صورتي واضح و جامع ارائه شده اند؟
آيا بخشي با عنوان " سوالات مكرر " ارائه شده است؟
 
2-11. امكانات جستجو
آيا براي جستجو در منبع, موتور جستجويي تعبيه شده است؟
آيا موتور جستجو تمام مطالب ارائه شده در منبع را نمايه كرده است؟
آيا امكان جستجوي ساده و پيشرفته فراهم شده است؟ چه نوع فيلدهايي براي جستجو در نظر گرفته شده اند؟ آيا امكان تركيب مفاهيم يا فيلدها با استفاده از عملگرهاي بولي وجود دارد؟ آيا از امكان استفاده از ديگر عملگرها چون كوتاه سازي, همجواري و... وجود دارد؟
آيا امكان مرور و تورق مطالب وجود دارد؟
آيا انواع نمايه ها ( موضوع, عنوان, پديدآور, كليد.واژه و... ) با توجه به نوع منبع مرجع وجود دارد؟
فرمت نمايش نتايج چگونه است؟
آيا كاربر مي تواند نتايج جستجو را با يكديگر تركيب كرده و جستجوي جديدي انجام دهد؟
آيا براي جستجو در منبع " راهنماي " جداگانه اي وجود دارد؟
 
2-12. سرعت ( تاخير زماني لازم براي دسترسي به منبع مورد نظر و نمايش صفحات آن )
آيا آدرس منبع مرجع سريعا پيدا مي شود؟
آيا عوض كردن سريع صفحات نمايش داده شده امكان پذير مي باشد؟
آيا مي توان در مدت زماني معقول با همه پيوندها, ارتباط برقرار كرد؟
 
2-13. ارتباط با آثار ديگر
آيا منبع مرجع موجود در اينترنت به فرمت هاي ديگري ( چاپي يا لوح فشرده ) دسترس پذير است؟
اگر منبع مرجع از فرمت هاي ديگري گرفته شده باشد, آيا كليه مشخصه هاي اصلي را داراست و آيا مواردي به آن اضافه شده است؟ چه امتيازاتي دارد؟
آيا تكميل كننده منبع ديگري است؟ به طور مثال آيا روزآمد كننده يك منبع چاپي است؟
 
2-14. رابط كاربر
آيا رابط كاربر به گونه اي مي باشد كه دسترس پذيري به اطلاعات منبع مرجع را تسهيل كند و سرعت بخشد؟
آيا رابط كاربر منبع مرجع لذت بخشي استفاده از آن را براي كاربر فراهم مي كند؟
آيا رابط كاربر به گونه اي مي باشد كه ساختار و محتواي منبع مرجع را براي كاربران قابل فهم سازد؟
آيا رابط كاربر منبع مرجع از نظر زيبايي شناختي در حد مطلوبي مي باشد؟
 
2-15. تعامل ( ميزان يا درجه ارتباط ميان پديدآورنده و كاربر )
آيا اطلاعات مربوط به برقراري تماس با پديدآورنده يا ناشر منبع مرجع فراهم شده است ( پست الكترونيكي, تلفن, فاكس, آدرس پستي )
اگر پيوندي به پست الكترونيكي پديدآورنده يا ناشر برقرار شده است, آيا این پیوند فعال است و سريع برقرار مي شود؟
 
در اين مقاله به معيارهاي كلي ارزيابي منابع مرجع پرداخته شد؛ در حاليكه براي ارزيابي هر يك از انواع منابع مرجع موجود در اينترنت بايد معيارهاي خاص آن منابع مد نظر قرار بگيرند.
 

يادداشتها:

[1] W.A. Katz, Introduction to Reference Work: Volume 1, Basic Sources, McGraw-Hill: New York, 1992.
[2] Bopp & Smith, Selection & Evaluation of Reference Sources, Englewood : Libraries Unlimited, 1991.
[3] Stevens, Norman, “Evaluating of Reference Books in Theory & Practice “, Reference Librarian, no 15 (1986) : 9 – 19.
[4] Matthew Ciolek
[5] Louis Rosenfeld

 فهرست منابع و ماخذ
خالقي , نرگس (1383) . " بررسي وضعيت وب سايت هاي ايراني بر اساس معيارهاي ارزيابي عمومي " . پايان نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع رساني , دانشكده علوم تربيتي , دانشگاه فردوسي مشهد .
دراگولانسكو , نيكولا جورج ( 1383) . " ارزيابي كيفي وب سايت ها : معيارها و ابزارها " . ترجمه افشين حمدي پور و ابراهيم صادقي . فصلنامه كتاب . دوره 58 .
قزلي , لادن (1382) . " معيارهاي ارزيابي منابع مرجع در اينترنت " . تازه هاي اطلاع رساني و مهارتهاي اطلاع يابي . ش 17 .
كوك , آليسون (1382) . راهنماي يافتن اطلاعات با كيفيت در اينترنت : راهبردهاي گزينش و ارزيابي . ترجمه مهدي خادميان . مشهد : كتابخانه رايانه اي .
عصاره , فريده (1381) . " معيارهاي ارزيابي منابع اينترنتي " . فصلنامه كتاب . ش 1 .
فتاحي , رحمت الله (1380) . " ضرورت ارزيابي منابع اينترنتي و معيارهايي براي آن " . تازه هاي اطلاع رساني و مهارتهاي اطلاع يابي . ش 6 .

 
Alexander , Jan , & Marsha Tate (1997) . “The Web as a Research Tool: Evaluation Techniques” . available online : http://www.teleport.com/-janetm/oii/apply.html  [accessed at 17 Feb 2005 ]
 
Brandt, D. Scott (1996).” Evaluating Information on the Internet “. Computers in Libraries . v16 . n5 : 44-46. Available online : http://www.infotoday.com/cilmag/may/techmans.htm  [accessed at 14 Jan 2005]
 
Caywood , Carolyn (1995) . “Library Selection Criteria for www Resources “ . available online : http://www.keele.ac.uk/depts/cs/Stephen_Bostock/Internet/criteria.htm
[accessed at 14 Jan 2005]
 
Grassian , Ester (1997) . “ Thinking Critically about World Wide Web Resources “ . Available online : http://www.library.ucla.edu/libraries.college.insruct/critical.htm.
[accessed at 14 Jan 2005]
 
Hinchliff , Lisa Janicke (1995) . “ Resources Selection & Information Evaluation “ . Available online : http://alcxia.lis.uiuce.edu/-janicke/Evaluate.html.  [accessed at 9 Feb 2005]
 
Jones , Debra (1996) . “ Critical in an online world “ . Available online : http://library.ucsb.edu/untangle/jones/html  [accessed at 9 Feb 2005]
 
Livengood , Stephanie (1997) . “ An Evaluation Instrument for Internet web sites . ” M.S . diss ., Kent State University . ERIC [ accessed at 10 FEB 2005 ]
 
Santa Vicca, E.F ( 1994 ) . "The Internet as a reference and research tool: a model for educators", Reference Librarian. 41/42 : 225 – 236 .
 
Saures , Michael (2001) . Using the Internet as a reference tool : a how to do it manual for Librarians . London , : Library Association .
 
Singh, S P (2003) . “Evaluation of electronic reference sources “ . DESIDOC Bulletin of Information Technology . v 23 . n2 : 43-47 . Available online: http://www.drdo.org/pub/dbit/mar03/spsingh.pdf
  
Smith, Alastair G.(1997) . "Testing the Surf: Criteria for Evaluating Internet Information Resources." The Public-Access Computer Systems Review . v 8. n. 3
. Available online : http://www.vuw.ac.nz/staff/alastair_smith/evaln/index.htm  [accessed at 13 Jan 2005]
 
Starr , Susan (1994) . “ Evaluating physical science reference sources on the Internet ” . Reference Librarian . 41/42 : 261 – 273 .
 
Tillman , Hope (1996) .” Evaluating quality on the net “. Available online : http://www.hopetillman.com/findqual.html  [accessed at 14 Feb 2005]

چكيده
 امروزه مديريت دانش در سيستمهاي اطلاع رساني كامپيوتري بصورت قابل ملاحظه اي مورد توجه قرار گرفته است. سازماندهي و مديريت دانش و بدنبال آن مديريت اطلاعات يك نقش اساسي و موفق را در انتقال دانش فردي به دانش سازماني ايفا مي كنند. همچنين مديريت اطلاعات و منابع آموزشي در محيط آموزش (يادگيري) الكترونيكي از اهميت ويژه اي برخوردار است. از آنجايي كه سيستمهاي يادگيري الكترونيكي مقدار زيادي از اطلاعات را نگهداري مي كنند، ايجاد اينچنين محيطهايي بايستي به گونه اي انجام شود كه كه كاربران بتوانند از اطلاعات موجود استفاده مفيد و مؤثري داشته باشند.
يكي از پارامتر هاي موفق در مديريت محتواي آموزشي در محيط الكترونيكي استفاده از متا ديتا مي باشد. در واقع در نگارش چنين محيطهايي متا ديتا نقش موفقي را به خود اختصاص داده است. مقاله حاضر مروري بوده و هدف از ارائه آن دادن تعريفي از آموزش الكترونيكي، بيان تاريخچه مختصري از آموزش الكترونيكي در جهان وايران، تبيين مفهوم متاديتا (فراداده يا ابرداده)، بيان چگونگي استفاده از متاديتا در محيط آموزش الكترونيكي و ارائه نكاتي در خصوص طراحی متادیتا در یک سیستم آموزشی الکترونیکی، مي باشد. همچنين به معرفی استاندارد  Dublin Core  در ايجاد متاديتا مي پردازد.
كليد واژه ها:
متاديتا- فراداده-ابرداده- آموزش الكترونيكي-يادگيري الكترونيكي- مديريت دانش- مديريت اطلاعات- منابع اطلاع رساني
 
مقدمه
پيشرفت روزافزون فناوری اطلاعات باعث تغييرات بسياري در زمينه آموزش ویادگیری در سطح مراکز آموزشی دنیا گردیده است و با ظهور تکنولوژیهای نوین و ایجاد مراکز آموزشی مجازی، آموزش و یادگیری الكترونيكي جای خود را در این مراکز باز کرده است. چرا که عواملي چون كاهش هزينه آموزش، سهولت حضور در كلاس هاي آن لاين، تنوع دروس، زمان انتخاب دروس، كاهش هزينه رفت وآمد، وانعطاف پذيري زياد آموزش الكترونيكي در گسترش اين تکنولوژی موثر بوده اند . از طرفی استقبال دانشجويان از این شیوه نوین آموزشی در گسترش آن بي تأثير نبوده است چرا که يادگيري الكترونيكي با توانش بالا براي آموزش كارآمد و موثر قادر است كه دانش مورد نياز را در هر محل و در سريعترين زمان ارائه نمايد.  
آموزش الكترونيكي در ايران صنعتي نوپا در زمینه تكنولوژي آموزشی وآموزش از راه دور است، اما لازم است تا مراكز و مؤسسات آموزشي ایران به ويژه دانشگاه ها با استفاده ازالگويي مناسب با ساختار آموزشي وفرهنگي كشور، در زمينه طرح محیطهای آموزشی مجازی بر اساس استانداردهای بین المللی همت گمارند.  یکی از تکنیکهای مورد استفاده در آموزش مجازی در محیط آنلاین یا اینترنت استفاده از متادیتا یا فراداده می باشد که ایجاد متادیتا های مناسب بر اساس استانداردهای بین المللی ازاهمیت ویژه ای (خصوصا جهت پیوند به مراکز آموزشی دنیا) برخوردار است.

آموزش الكترونيكي
آموزش الكترونيكي استفاده از ابزارهاي تكنولوژيكي مختلف مبتني بر وب يا توزيع شده براي مقاصد آموزشي است. نامهاي ديگري مانند آموزش از راه دور (Distance Learning)، آموزش برروی خط (Online Learning)، سيستم مديريت آموزشي، سيستم مديريت دروس و غيره هر يك به تنهايي جنبه هاي مختلفي از آموزش الكترونيكي را شامل مي شوند.1

تاريخچه آموزش الكترونيكي در جهان 
آموزش غيرحضوري، باآموزش مكاتبه اي در دهه اول سال 1700 ميلادي آغاز شده است. هنوز هم در نقاط مختلف دنيا از جمله در ايران از اين شيوه آموزشي براي تحصيل و يادگيري، استفاده مي شود.2 آموزش مكاتبه اي كه با نامه نگاري توسط مدرسه يا مؤسسه هاي واجد شريط اداره مي شد و بين دانشجويان و استادان از طريق نامه نگاري ارتباط برقرار مي گردید، مورد توجه دانشجويان  و دانش آموزان بود. همزمان با ايالت متحده آمريكا كه در زمينه آموزش از راه دور فعاليت داشت،  كشورهاي اروپايي دوره هاي آموزشي را قبل از سال 1840 به صورت جزوه هاي خلاصه شده آغاز كرده بودند. اولين دوره آموزشي از راه دور دانشگاهي كه در سال 1892 تأسيس شد،  متكي بر اداره پست اداره مي شد. روشهاي بهره گيري از آموزش غيرحضوري مبتني بر فناوري به اوايل دهه 1900 ميلادي باز مي گردد. در اواسط قرن بيستم برنامه هاي آموزشي متنوعي نيز وجود داشت و مجوزاولين راديوي آموزشي دانشگاهي در سال 1921 صادر شد، كه اولين پايه شكل گيري آموزش الكترونيكي محسوب مي گردد. در سال 1960با تكامل و پيشرفت رسانه ها، تكنولوژي آموزش از راه دور نيز دچار تغييرشد و به جاي تكيه بر سيستم پستي ، دانشگاه ها با استفاده تركيبي از ابزار چند رسانه اي مالتي مديا، جهت پشتيباني آموزشی از دانشجويان ثبت نام مي نمودند به نحوي كه علاوه بر انگلستان و آمريكا در ساير كشور هاي اروپايي و آسيايي مؤسسات آموزش الكترونيكي توسعه يافت. امروزه آموزش (يادگيري) الكترونيكي مبتنی بر استفاده ازتکنولوژیهای جدید، ابزاری است براي انتقال دانش روز كه مي تواند انواع تخصص و مهارت در رشته هاي متفاوت را در اختيار دانش پژوهان قرار دهد. ‌در واقع" آموزش‌ الكترونيكي‌ ثابت‌ كرده‌ است‌ كه‌ 20 تا 25 درصد يادگيري‌ را نسبت‌ به‌ كلاسهاي‌ درس‌ سنتي‌ افزايش‌ مي‌دهد".3

تاريخچه آموزش الكترونيكي در ايران 
تاريخچه آموزش الكترونيكي در ايران به زمان بهره گيري از ابزارهاي كمك آموزشي سمعي - بصري شامل نمايش اسلايد و فيلم هاي آموزشي در كلاس درس باز مي گردد. پس از آن تلويزيون به عنوان يك رسانه آموزشي مورد توجه قرار گرفته است و تلويزيون آموزشي ملي ايران رسماً به امر آموزش همگاني از طريق اين رسانه در سراسر كشور پرداخت.
آموزش از راه دور در كشورمان به جز تجربه كوتاه دانشگاه آزاد قبل از انقلاب و دانشگاه پيام نور مبتني بر استفاده از شيوه ارتباط از راه دور، داراي سابقه طولاني اي نيست. در پايان دهه هفتاد آموزش مجازي در دستور كار دانشگاه تهران قرار گرفت و پروژه هاي تحت اين عنوان آغاز شد. در سال 1380 سايت آموزش مجازي دانشگاه تهران با ارائه نه درس براي دانشجويان روزانه دانشگاه راه اندازي شد و از نيم سال اول تحصيلي همان سال، آن بهره برداري شد.  در همان سال وزارت علوم، تحقيقات و فناوري از تأسيس دانشگاه اينترنتي خبر داد كه تحت نظر آن وزارت، ولي به صورت مؤسسه غير انتفاعي نوع اول در سراسر كشور خدمات آموزشي  ارائه خواهد داد به دنبال آن تعدادي از دانشگاه ها اعلام كردند كه راه اندازي آموزش الكترونيكي را جزو برنامه هاي خود قرار داده اند و در حال حاضر تعدادي از آنها دروسي را به صورت تك درس براي دانشجويان حضوري خود ارائه كرده اند. اندكي بعد از اقدام دانشگاه ها در استفاده از روش آموزش الكترونيكي ، آموزش وپرورش كه بزرگترين بخش آموزشي كشور است، فعاليت هايي را در اين زمينه شروع كرد و در حال حاضر تعدادی مؤسسه خصوصي نيز از روش آموزش الكترونيكي بهره مند هستند.4

متادیتا یا فراداده یا ابرداده
 اصطلاح "متا" از یک کلمه یونانی گرفته شده است و بیانگر چیزهایی است که بیش از ماهیت  خودشان هستند. متا دیتا یا فراداده ابزاری است که منبع اطلاعاتی را توصیف می کندو در واقع متاديتا داده ی ساخت يافته اي است که به تشريح جزئيات منبع داده مي پردازد وقادر است تا مقادير زيادي از اين جزئيات متشابه را به صورت کاتالوگ هاي مجزا ذخيره و در صورت لزوم تسهيم نمايد. کاربرد اصطلاح "متادیتا " به حدود بیست سال پیش باز می گردد تا جایی که امروزه جز تفکیک ناپذیری از دنیای وب گردیده است. البته کاربرد مفاهیم اساسی متادیتا در ارتباط با مجموعه های اطلاعاتی سازمان یافته به مدتهای طولانی قبل از خلق اصطلاح آن باز می گردد. اولین گامها جهت توسعه متادیتا در خصوص فرا داده های کتابخانه ای برداشته شده است. این فراداده های کتابخانه ای شامل ایند کسها، چکیده ها، و فهرست رکورد های ایجاد شده بر اساس قوانین فهرستنویسی و استانداردهایی نظیر انگلو امریکن می باشند. مفاهیمی در خصوص تبيين مفهوم متادیتا به شرح ذیل توسط "گیلند و سواتلند" مطرح گردیده است.5
- متادیتا تنها منحصر به شکل دیجیتالی نمی باشد،
- متا دیتا غالبا به توصیف یک شی اطلاعاتی می پردازد،
- متادیتا می تواند در بر گیرنده یک سری از منابع مختلف باشد،
- در طول توسعه یک شی اطلاعاتی  متادیتاهای مربوط به آن نیز توسعه پیدا می کنند،
- متادیتای یک شی اطلاعاتی در یک زمان واحد می تواند متادیتای شی اطلاعاتی دیگری قرار گیرد.
استفاده از متاديتا در محيط آموزش الكترونيكي
به دليل کم حجم بودن متاديتاها در مقايسه با داده هايي که متاديتا به شرح آن مي پردازد، قابليت تهيه آن بسيار راحتتر است. با ساختن متاديتا و تسهيم آن با ديگر کاربران، اطلاعات مربوط به ماهيت داده ها به سهولت براي جويندگان آن دسترس پذير مي شود. در محیط آموزش الکترونیکی می توان در قسمت منابع آموزشی استفاده موثری از متادیتا ها بعمل آورد. در واقع با استفاده از متادیتاست که دانشگاههای مجازی ایران میتوانند منابع آموزشی خود را که به زبان فارسی زیر مجموعه متادیتاها قرار گرفته است به اشتراک گزارندو معضل کمبود منابع کمک آموزشی و منابع درسی به زبان فارسی را با به اشتراک گذاشتن تا حدودی حل نمایند. متادیتاها کشف داده ها را آسان تر کرده و تکرار و تکثير و نسخه برداري از داده ها را ساده تر مي کند. متا دیتاها به انواع مختلفی تقسیم میشوند همانند متادیتا های کتابخانه ای، جغرافیایی، آموزشی و غیره. متادیتای آموزشی می تواند داراي يک مولفه آموزشی از قبيل مجموعه ای از قوانین یک سیستم آموزشی که توسط داده تحت پوشش قرار مي گيرد،را شامل شود. متاديتا قادر به توضيح داده هاي آموزشی، يک شبکه آموزشی مجازی و يا فهرست داده هاي فعال اينترنتي است. همچنين قادر است تا هر گونه داده غيرالکترونيکي مانند نقشه هاي کاغذي و يا داده هاي الکترونيکي خارج از خط (offline)از قبيل داده هاي ذخيره شده بر روي CD و ساير ابزارهاي ذخيره را توصيف کند. وجود استانداردهاي متنوع براي متاديتا تصوير کردن داده هاي مربوطه را در اتاقهاي تبادل اين داده در شبکه ممکن و همچنين فهرست سازي از اين داده ها را مقدور مي سازد.
از مهمترین اهداف آموزش الکترونیکی به اشتراك گذاشتن داده ها و استفاده مجدد از محتواي آموزشي می باشد. در این میان سيستم مديريت محتواي آموزشي LCMS (Learning Content Management System)  در سیستم یادگیری الکترونیکی یکی از مهمترین قسمتهای آن میباشد. در سیستم فوق و  همچنین درسيستم آزمون و ارزيابي( (Assessment،  نگهداري و ارائه محتويات دروس (ابرمتن،ابر داده، وچند رسانه اي ها) بایستی متناسب با سیستم آموزشی و بر اساس استانداردهای بین المللی باشد. درابزار توليد محتوا (Authoring Tool)  نیز استفاده از این استانداردهای رایج بین المللی ضروری مینماید.6 در یادگیری الکترونیکی وجود متادیتا جهت  ایجاد پیوندهای لازم در کتابخانه های الکترونیکی و برقراری امکان استفاده از انواع پايگاه داده هاي متداول و امكان ايجاد مخزن نگهداري و اشتراك محتوا (Content Repository) از ضروریات است.

طراحی متادیتا در یک سیستم آموزشی الکترونیکی
طراحی متادیتا در یک سیستم آموزشی الکترونیکی نيازمند برنامه ريزي دقيقي است. محتواي آموزشی بايد کاملاً با ساختار سیستم آموزشی و وب مطابقت داشته باشد. وقتي کاربری منبعی را پيدا مي کند بايد قادر باشد تا خيلي سريع آن را مرور کند. براي کاربردي تر شدن محتواي آموزشی و تاثير هر چه بيشتر آن در جهت خدمت به اهداف آموزشی مورد نظر بايد هم از جنبه بيروني و هم از جنبه دروني براي ارتباط بين محتوا و متادیتاها تلاش کرد.7  یکی از کاربردی ترین متادیتا ها در سیستم آموزش الکترونیکی متا دیتاهای کتابخانه ای است. که در واقع شامل منابع اطلاعاتي است براي آگاهي يا تسهيل دسترسي به منابع اطلاعاتی ديگر. طبقه بندي کردن متن ها ی آموزشی يک گونه متاديتا محسوب مي شود روي اين موضوع که از چه روشي براي طبقه بندي محتوای آموزشی سیستم استفاده کرد بایستی متمرکز شد. مراقبت از  اينکه مطالب آموزشی به درستي در طبقه بندي ها قرار گيرند از مسئوليت هاي اصلي سیستم آموزش الکترونیکی محسوب مي شود. تيترها و خلاصه مطالب نيز از متاديتاها به شمار مي روند. اگر قرار است که در يک صفحه از سايت آموزش مجازی تنها يک متاديتا وجود داشته باشد آن هم متاديتای تيتر است. هر مبحث الکترونیکی آموزشی بايد يک عنوان خاص داشته باشد که دقيقا محتواي موجود در آن قسمت را تشريح کند. در يك ديد كلي مي توان گفت کلیه منابع اطلاعاتی صرفنظر از قالب فیزیکی آنها دارای سه ویژگی اصلی میباشند که عبارتند از : فهرست مندرجات (Content)، متن (Context)، و ساختار (Structure). که هر کدام یا همه می توانند در قالب متادیتا ظاهر گردند. فهرست مندرجات شامل چیزهایی است که هدف منبع آن را دنبال می کند و یا میتوان گفت مطالبی را در بر می گیرد که منبع در مورد آنها می باشد. درواقع نمودی از بطن منبع است. متن شامل محتوای منبع می گردد و در واقع برونداد پاسخ به سوالات نظیرچه کسی، چه چیزی، چرا، کجا ، و چگونه، در ارتباط با جنبه ها و نمودهای موضوعی مختلف منبع می باشد. ساختار به قالب رسمی ترتیب قرار گرفتن محتوای یک منبع اطلاعاتی بر می گردد.
فراداده ها در فهرست مندرجات نقش یک پل ارتباطی را جهت بازیابی و نمایش محتوای مربوط به هر قسمت را ایفا می کنند. با استفاده از متادیتا میتوان فایلهای هر قسمت را به صورت مجزا و بدون بر خورد با یکدیگر باز نمود. که این خود نگرشی مانوس با ظهور و ورود اینتر نت و دنیای وب می باشد. در یک دید کلان با توجه به رشد فزاینده وب پر واضح است که اهمیت ایجاد فراداده های فهرست های مناسب ، وسیله ای گرانبها در کمک رسانی به کاربران جهت یابش منابع اطلاعاتی مورد نظر میباشد. در طول رشد اینترنت در گذر زمان جهت حل مشکل دستیابی به منابع اطلاعاتی ابزار مختلفی طراحی شدند که عبارتند از : فهرست های راهنما یا سیاهه منابع شبکه و موتور سرچهای مختلف که به عنوان ابزاری هنرمندانه کاربرد فراوان دارند. در این راستا "گیلند و سواتلند"8 در نظر گرفتن ویژگیهای خاصی را در ایجاد متادیتا بیان نموده اند که عبارتند از:

1.      افزایش قابلیت دسترسی
افزایش میزان بهره وری کاربر که با استفاده از بکارگیری متادیتاهای سازگار و قوی امکان پذیر می گردد. با استفاده از متادیتا های مناسب می توان امکان سرچ را از سراسر مجموعه های اطلاعاتی  متعدد از مخازن اطلاعاتی مختلف و مجازی  مانند کتابخانه ها، مجموعه های آرشیو، و... فراهم نمود.  در حقیقت بسیاری از این مجموعه ها خود نگهدارنده اطلاعات نیستند بلکه با استفاده از فرا داده ها تنها امکان دسترسی را با استفاده از پیوندهای پنهان بین یکدیگر فراهم می آورند. در واقع در دنیای دیجیتال مشکل پراکندگی منابع وجود ندارد و مشکل مرز جدایی بین منابع مختلف اطلاعاتی  مشابه و با محتوای نزدیک به هم با استفاده از بکارگیری فرا داده ها قابل حل است.
از طرفی دیگر متادیتا می تواند یک نقش انتقادی در سندیت دادن به یک مدرک و ارتباط آن با دیگر مدارک مشابه را عهده دار شود. همچنین می توان گفت متا دیتا در کامل بودن یا تکمیل اطلاعات لازم در ارتباط با یک منبع یا شی اطلاعاتی نقش موثری دارد.
2.      استفاده وسیع
سیستم اطلاع رسانی دیجیتالی نقش مهمی در توزیع نسخه های دیجیتالی دارا می باشد چه بسا  این توزیع فراتر از موانع جغرافیایی و اقتصادی می باشد. در یک سیستم اطلاع رسانی با استفاده از روشهای مختلف سرچ اطلاعات می توان به منابع مختلف و وسیع اطلاعاتی سازگار یا ناسازگار دسترسی پیدا کرد و در این میان فراداده ها کاربرد های مختلفی دارند.
3.      چند نسخه ایها
در دنیای دیجیتال مشکلی جهت ایجاد نسخه های مختلف و متنوع جهت استفاده های مختلف وجود ندارد. براحتی میتوان به عنوان مثال نسخه ای از یک تصویر با میزان شفافیت بالا جهت اهداف تحقیقی و در عین حال نسخه دیگری با میزان شفافیت پایین جهت ارجاعات سریع در سراسر شبکه ایجاد نمود.
4.      برآمدهای قانونی
استفاده از متادیتا در مخازن اطلاعاتی یک سری برآمدهای قانونی بدنبال خود دارد که شامل برخی لوایح حقوقی جهت تکثیر اطلاعات و چند نسخه ای کردن آنها می شود. به عنوان مثال لحاظ کردن حقوق یک شخص جهت گسترش دادن یا محدود کردن دستیابی به اطلاعات خودش.
5.      حفاظت
در سیستم های اطلاع رسانی همراه با حفاظت اطلاعات بایستی در سیستم های تحویل مدرک امکان انتقال اطلاعات بین سیستمها با وجود انواع مختلف تولیدات نرم افزاری و سخت افزاری وجود داشته باشد. در این میان سیستمهای اطلاع رسانی نیاز به فراداده هایی دارد که آنها را قادر سازد تا  ذخیره و باز یابی اطلاعات را بصورت آزادانه و بدون کنترل انجام دهند.  بسیار ضروری است که یک منبع یا شی اطلاعاتی براحتی  بتواند با دیگر منابع یا اشیا اطلاعاتی ارتباط برقرار نماید.
6.      توسعه و اقتصاد سیستم
با توجه به اینکه داده های زیادی توسط یک سیستم اطلاعاتی جمع آوری میشود بنابراین جهت پیشرفت، توسعه، و تصحیح اطلاعات سیستم مذکور بایستی داده ها از نظر تکنیکی مورد بررسی قرار گیرند. بدین ترتیب میتوان از اطلاعات سیستم استفاده کارآمدتر و موثرتری بعمل آورد. همچنین با یک دیدگاه اقتصادی می توان در برنامه ریزی های سیستم از داده ها استفاده نمود.
در شبکه جهانی اینترنت از متادیتا میتوان جهت ایجاد منابع الکترونیکی استفاده های زیادی نمود. بر اساس نظر "شیوا و چیدامبران"9 انجام اقدامات ذیل در این راستا مفید خواهد بود:
-         خلاصه کردن معنی فراداده (مثلا فراداده در ارتباط با چه موضوعی است)،
-         ایجاد امکان سرچ جهت کاربر،
-         ایجاد امکان دسترسی به داده های مشابه توسط کاربر،
-         ممانعت از دسترسی به برخی اطلاعات توسط برخی کاربران (بعنوان مثال کودکان)،
-         آموزش چگونگی تفسیر داده مانند چگونگی تایپ، کد گزاری، و رمز گزاری،
-         آموزش اینکه چگونه میتوان اطلاعات مورد نظر را بازیابی نمود (به عنوان مثال اگر داده ای در فرمت های مختلف تهیه شده است چگونه میتوان به انواع مختلف فرمت های آن دسترسی پیدا کرد) ،
-         آگاهی رسانی در خصوص مواردی که در استفاده از داده موثر است ( مانند قوانین حق مولف یا قوانینی جهت استفاده از سطح کاربری مربوطه)،
-         در اختیار قراردادن سابقه داده (مانند منبع اصلی و یا مالک اصلی آن)،
-         تعیین روابط بین داده های مختلف با دیگر منابع (مانند پیوند به نسخه های قبلی و بعدی، داده های زیر مجموعه، داده های مربوط به یک فیلد موضوعی خاص، و یا فرمانهای که بایست در ارتباط با داده استفاده گردد)،
-         مدیریت و کنترل داده  جهت جلوگیری از تخریب آنها.
اخیرا استانداردهای زیادی در خصوص ایجاد متادیتا در توصیف منبع الکترونیکی در مخازن اطلاعاتی تهیه شده است که یکی از رایج ترین آنها استاندارد "دابلین کر" میباشد. امروزه دابلین کر جهت ساخت متادیتا در سطح بسیار وسیع بین المللی مورد استفاده سیستم های اطلاعاتی قرار می گیرد. البته در آموزش الکترونیکی استفاده از استاندارد SCORM  نیز رایج است که از بحث ما خارج میباشد.

استاندارد Dublin Core 10
دابلین کر شامل یک سری عناصر موثر ساده برای توصیف دامنه وسیعی از منابع شیکه می باشد و وسیله ای است جهت بازیابی آسان منابع مورد نظر. استاندارد دابلین کر شامل پانزده عنصر اصلی می باشد که این پانزده عنصر از طریق یک مجمع تخصصی در دابلین در اوهایو توسط گروهی از متخصصین کتابداری و علوم کامپیوتر به تصویب رسید. اين عناصر عبارتند از:
1. عنوان : نام منبع که معمولا توسط تهیه کننده منبع یا ناشربه منبع داده می شود،
2. نویسنده یا تهیه کننده : شخص یا سازمان اصلی برای تهیه فهرست مندرجات منبع. به عنوان مثال نویسندگان در مورد نوشتن منابع و اسناد، و هنرمندان , عکاسان، و مصوران در مورد منابع بصری،
3. موضوع یا کلید واژه : موضوع منبع توسط کلید واژ ه های موضوعی یا عبارات توصیف می شود. در این راستا استفاده از واژگان کنترل شده، طرحها وطبقه بندیهای رسمی مانند سر عنوانهاي معمول می باشد،
4. توصیف : یک توصیف لفظی متنی از فهرست مندرجات و محتواي منبع موجود،
5. ناشر: شركت يا كمپاني يا سازماني كه اقدام به انتشار منبع اطلاعاتي نموده است،
6. هم بخشگرها : شخص، اشخاص ، ويا سازماني كه در تهيه منبع يا واحد اطلاعاتي مشاركت داشته است تحت عنوان ویرایشگر ، آوا نویس یا مصور و..،
7. تاریخ : تاریخ مربوط به خلق منبع یا تاريخ دسترسی به آن . یشنهادي كه در اين خصوص در پروفایلی از ایزو 8601 ارائه می شود بدين صورت است كه تاریخها در قالب yyyy  ويا YYYY-MM-DD می آید،
8. نوع منبع: مربوط به چگونگي نوع منبع مانند کتابهای داستان، شعر، مجموعه مقالات، وگزارشات. كه به منظور قابلیت همکاری با پایگاههای دیگرتعيين نوع منبع ضروري ميباشد،
9. فرمت یا قالب : تعيين قالب منبع يكي ديگر از عناصر اصلي پانزده گانه دابلين ميباشد. قالب معمولا جهت شناسایی نرم افزار وگاها سخت افزارهای مورد نیاز جهت مدیریت منبع استفاده می شود،
10.  مشخصه منبع : شامل یک رشته اعداد نوشته شده جهت استفاده، تشخیص وشناسایی منابع مختلف مانند شماره استاندارد بين المللي كتاب يا شابك.
11.  منبع : اين عنصر در ارتباط با منابع ردیف دوم است که اطلاعات موجود در آنها از منبعي ديگر مشتق می شود. در زمان ايجاد متاديتا هنگامی که عناصر محتوای اطلاعاتی در مورد منبع فعلی پیشنهاد می شود، مي توان متادیتايی در منبع ردیف دوم جهت ارجاع  به منبع اصلي جهت یابش اطلاعات معرفی کرد،
12.  زبان: مربوط به زبان اصلي منبع مي باشد،
13.  وابستگی(ارتباط): به منظور ايجاد توانایی دو منبع برای رد وبدل کردن اطلاعات مي توان متاديتاي ارتباط را براساس لیست های مشخص ارائه داد،
14.  پوشش: اين گزينه در خصوص پوشش منبع از جهات مختلف مي باشد. به عنوان مثال تعيين پوشش زمانی یا پوشش جغرافیایی، كه پوشش زمانی گاها تعیین کننده دوره های زمانی(مانند عصر حجر) نیز می تواند باشد،
15.  مديريت حقوق منبع : . در خصوص استفاده از منابع مي توان متاديتايي جهت حفظ حقوق معنوى منبع از جمله كپى رايت تعيين كرد. اين مشخصه مى تواند تعيين كننده تعداد دفعات استفاده از منبع يا حتى تعداد دفعات تكثير آن باشد كه در سرچ اطلاعات از منابع ديگر بيشتر كاربرد دارد. امروزه در اينترنت بدليل حجم زياد اطلاعات حفظ حقوق منبع يكي از مشكلات اصلي به حساب مي آيد.

نتیجه:
براي پياده كردن رويكردهاي جديد، نياز به تكنولوژي اطلاعات و استفاده از ابزارهاي اطلاعاتي موجود است. با گسترش شبكه هاي اطلاعاتي از جمله اينترنت اين فرصت براي ما فراهم شده است. استفاده سريع و به موقع از اين امكانات موجب پيشرفت و توسعه خواهد شد. يكي از اين فرصتها يادگيري الكترونيكي اسـت. برنامه ريزي هاي آموزشي ما بايد به گونه اي باشد كه از اين فرصت جديد به بهترين وجه استفاده كنيم. در محیط آموزشی الکترونیکی و آموزش مجازی  جهت پاسخگويي سريع و موثر به کاربر، دستيابي سريع به منبعي از اطلاعات متنوع ضروري است و متاديتا کليدي است جهت فراهم سازي بموقع داده ها که به آساني قابل دستيابي و تسهيم در بين موسسات آموزشی خصوصي و دولتي در تمام سطوح قرار گیرد. از آنجايي كه به اشتراك گذاشتن منابع فارسي در بين مراكز آموزش مجازي ايران از ضروريات است بنابراين لازم است تا استانداردهاي لازم در تهيه محتواي منابع آموزشي الكترونيكي بكار گرفته شود. پس بايستي سعي شود تا با طراحي متاديتاهاي مناسب بر اساس استانداردهاي مربوطه قسمتي از اين رسالت را به نحو صحيح بجا آورد.

منابع:

1.شرکت نرم افزاری پسنا. آموزش الکترونیکی. قابل دسترس از :

  http://pasnaco-elearning.htm  تاریخ دسترسی 8 فروردین 1385.

2. نجاتی ، علیرضا و زیبایی، مهدی. الگوهای نوین انتقال دانش. آفتابگردان- مدیر تازه کار. 20 اسفند 1383. قابل دسترس در:

 http://modiretazekar1.persianblog.com/#1005416    تاریخ دسترسی 25 فروردین1385.

3. حسن زاده، مریم(1381). یادگیری الکترونیکی. تدبیر.سال سیزدهم. شماره 122. ص.124 

4.  ساازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. اداره کل آموزش .قابل دسترس از:

http://training.irib.ir/INFO/Magalat.htm    تاریخ دسترسی 15 فروردین 1385.

5. Gilland and Swetland A.J. Setting stage: an introduction to Metadata.
2000. Available from: http://www.getty.edue.gri/standard/intrometadata.html  (Accessed on 5 March 2006)

 6. Trickey, Keith V. Metadata for Information Management and Retrieval. New Library World. London: 2005.Vol.106, Issue. 3/4;  p. 193

7.  حسنی ، فرنود. اصول نگارش در وب-قسمت دوم:مديريت وب سايت.  27 دی 1384.

8. McCray, A.T. and Gallabher, M.E. "Extending the role of metadata in a digital library system." Proceeding IEEE forum on research and technology advances in digital library (1999): 190-191

9. Chidambaram S.Shiva. "Basics of metadata" In Library and information networking NACLIN 98 edited by H.K.Kaul .New Delhi, Delnet, 1999. pp.145-178

10. Dublin core 2000. Available from: http://purl.orQ/Dc  (Accessed on March 2006)

شرايط استفاده  از مقاله

چكيده:

بكارگيري فناوري مدرن براي افزايش توانايي افراد نابينا يكي از دغدغه‌هاي مهم كساني است كه به بازتواني و نوتواني افراد و گروههاي خاص، مي‌انديشند. استفاده از فناوري اطلاعات براي نابينايان و پاسخ به برخي از نيازهاي آنان با استفاده از پديده هاي نوين عصر اطلاعات نيز موضوعي است كه در همين عرصه مورد توجه قرار گرفته است. اين مقاله مروري كلي به فناوريهاي خاص نرم‌افزاري و سخت افزاري مورد استفاده نابينايان  دارد و به معرفي آنها مي‌پردازد.

كليدواژه‌ها: نابينايان، فناوري اطلاعات، سخت افزار، نرم ‌افزار، خط بریل

مقدمه:
   نابینایان و کم بینایان قشری ازجامعه هستند که ازدیرباز جهت رفع نیازهای روزمره شان محتاج اطرافیان بوده اند. یکی از نیازهای مهم آنها پاسخگویی به حس آموختن و مطلع شدن است. الفبای بریل یکی از مهمترین مولفه هایی است که در پاسخ به این نیاز نقش بسزایی داشته است. گویا کردن اطلاعات مکتوب نیز سهم عمده ای دراین میان داشته است. با توجه به شرح مذبور میتوان گفت که افراد نابینا از طریق دو عضو از اعضای بدن خود یعنی گوش ها و سرانگشت دستها بیشترین اطلاعات را از محیط اطراف خود دریافت می کنند. البته از حواس دیگر خود یعنی بویایی و چشایی نیز تا حدی جهت دریافت اطلاعات بیرونی استفاده می کنند.
   درعصر انفجاراطلاعات، منابع گویا شده و بریل که درحداقل بودند قادر نبودند به تنهایی نیاز اطلاعاتی این قشر ازجامعه را مرتفع کنند. وازآنجا که تکنولوژی اطلاعات نقش عمده ای درافزایش سرعت و سهولت درکارها ایفا میکند، شاخه ای ازآن وارد این عرصه شده و خدمات عمده ای به این دسته ازافراد ارائه می دهد.  به این ترتیب ادغام الفبا ی بریل، گفتار و تکنولوژی منحر به ایجاد تجهیزات تکنولوژیکی جهت رفع نیاز اطلاعاتی افراد نابینا شد. با درنظر گرفتن این مسئله تمامی تجهیزات تکنولوزیکی، یکی از دوخروجی بریل یا صوتی و یاهردو را دارا می باشند.
   ازآنجا که تکنولوژی شامل سخت افزار و نرم افزار می شود، میتوان در یک نگاه کلی تکنولوژی ویژه نابینایان را به دو بخش قطعات سخت افزاری و برنامه های نرم افزاری تقسیم کرد و اگر یک سازمان تصمیم بگیرد با مجهزشدن به تکنولوژی نابینایان به این دسته از افراد خدمات ویژه ارائه کند میتواند از این تقسیم بندی سود جوید.
دراین مقاله  سعی برآن بوده که دسته بندی کلی تکنولوژی خاص این افراد دردو دسته سخت افزاری و نرم افزاری و انواع آنها مدنظر قرار بگیرد. تقسیم بندی انجام شده از این قرار است:
 
نرم افزارها:
-  نرم افزارهای صفحه خوان
-  نرم افزارهایی که برای خواندن متون بینایی به کار میروند
-  نرم افزارهای خاص نابینایان
 
سخت افزارها:
-  سخت افزارهای مستقل
-  سخت افزارهای وابسته
-  سخت افزارهای خاص نابینایان
 
مقدماتی درباره خط بریل:
    واحدهای اصلی بریل، سلولهای بریل هستند که از 6 نقطه تشکیل شده اند. برای نشان دادن هرکاراکتر نقاط خاصی برجسته شده و بقیه نقاط خالی می مانند. مثلا برای نشان دادن حرف a)) نقطه 1 برجسته است و برای حرف b)) نقطه 1 و 2 برجسته است و ... .
  دو نوع بریل وجود دارد. دربریل نوع اول حروف به ترتیب معمولی الفبایی شکل می گیرند مثلا Braille را به همین صورت می نویسد.
 دربریل نوع 2 که اغلب درآمریکای شمالی کاربرد دارد، از اختصارات استفاده می شود. مثلا کلمه بریل را به صورت "brl" نمایش می دهد.
  یک روش دیگر برای چاپ متون علمی و ریاضی و اسناد فنی وجود دارد به نام Dotsplus که به گونه ای لمسی هم حروف و اعداد و علامات نقطه گذاری به صورت بریل و هم نشانه های گرافیکی مثل علامت جمع و تفریق و تقسیم و ... به صورت تصاویر برجسته ظاهر می شوند.
 البته Dotsplus با بریل فرق دارد. دربریل همه کاراکترها در یک خط مستقیم قرار دارند و همچنین از ترکیب 6 نقطه استفاده می شود اما در Dotsplus کاراکترها لزوما دریک خط مستقیم قرار ندارند، درضمن از 8 نقطه استفاده می شود.
 کاغذ بریل: اغلب اندازه آن 5/8 در11 اینچ است. دو نوع light weight  و heavy veight  دارد. هر دو نوع آنها از کاغذهای معمولی سنگینترند. چون باید به اندازه کافی سخت باشن تا به صورت نقاط برجسته ظاهر شوند و زیرانگشتان افراد نابینا قابل لمس باشند و دیرتر خراب شوند.  مجمع بریل آمریکای شمالی یکسری استانداردهایی برای کاربرد بریل درایالات متحده و کانادا ایجاد کرده اند:
-  بریل ادبی که بیشتربرای اسناد معمولی به کار میرود.
-  بریل ریاضی
-  بریل شیمی
-  بریل برنامه ریزی کامپیوتر
-  بریل موسیقی
  
در نگاه کلی تکنولوژی نابینایان در دو گروه نرم افزاری و سخت افزاری قرار داده می شوند. نرم افزارهای کاربردی ویژه نابینایان به سه گروه اصلی تقسیم   می شوند:
    ● نرم افزارهای صفحه خوان
    ● نرم افزارهایی که برای خواندن متون بینایی به کار می روند
    ● نرم افزارهای خاص نابینایان جهت تامین نیازهای ویژه آنها
 
 
   ● نرم افزارهای صفحه خوان : از مهمترین نرم افزارهای ویژه نابینایان به شمار می روند. هر متنی را که درصفحه نمایشگر نوشته شده باشد، به صورت بریل یا گویا در اختیار کاربر نابینا قرار می دهند.
 
- Jaws : برای دسترسی نابینایان به ویندوز و صفحات وب که توسط شرکت "Freedom scientific" تهیه شده است. خروجی صوتی و بریل برای اکثر زبانها به جز فارسی و عربی دارد.
 – Pac Jaws: با تحت پوشش قرار دادن زبانهای فارسی و عربی مکمل برنامه جاز میباشد. وخروجی آن را به صورت بریل برروی دستگاه برجسته نگار فراهم می آورد.

 –WSR :  برنامه ای برای کارکردن با سیستم عامل ویندوز.

 - DSR :  برنامه ای که با سیستم عامل Dos و command prompt درویندوز سازگار است.

 
- سورنا: نرم افزار مبدل متن به گفتار فارسی سورنا (TTS) بر اساس استانداردهای مطرح در دنیا طراحی شده است. قابلیتهایی ازقبیل خواندن قسمتهای مختلف برنامه با صدای انسان یا ماشین به انتخاب کاربر، قابلیت خواندن متون ترکیبی فارسی و انگلیسی و اعداد قابل خواندن به صورت حرف به حرف، کلمه و جمله، قابلیت افزایش و کاهش سرعت خواندن و شدت صوت و ... .
 
- Magic: این نرم افزار برای درشت نمایی ویندوز به کار می رود.
 
نرم افزارهایی که برای خواندن متون بینایی به کارمی روند: به این ترتیب که صفحه مورد نظر را اسکن کرده و توسط نرم افزار به صورت گفتار و یا بریل در می آید.    
 
-Open Book : متون چاپی انگلیسی را اسکن کرده و متن آن را به گفتار و در صورت تمایل به فایل MP3 تبدیل  می کند. این نرم افزار برای راحتی کم بینایان دارای قابلیت تعویض رنگ نوشته و پس زمینه نیز می باشد.

 نرم افزارهای خاص نابینایان جهت تامین نیازهای ویژه آنها:
 -  ترجمه : ترجمه متون به بریل و ترجمه از یک زبان به زبان دیگر را انجام می دهد.
 -  ویرایش: برای ویرایش فایلها استفاده می شود . معمولا در کنار نرم افزار ترجمه کاربرد دارد.

 – (Audio system for Technical Reading: ASTER) : یک نرم افزار صوتی برای متون فنی است که یکسری پارامترهای تحلیل صدا دارد مثلا توان یک عدد را با صدای بلند و اندیس را با صدای زیر ادا می کند و یا برای نشان دادن شروع قسمتها یا پاراگرافهای مختلف تن صدای خاصی به کار می برد و برای خواندن ستونها و ردیفهای جداول از افکتهای استریو استفاده میکند.
 - Good feel :  نتهای موسیقی را به بریل تبدیل می کند.
 - TALX:   برنامه ای  که نوشته ها و گاه تصویرهای  صفحه نمایشگر تلفن همراه را به گفتار تبدیل میکند. همچنین قابلیت   zoom  کردن صفحه را برای افرادی که دارای چشم ضعیف یا نیمه بینا هستند دارد.
 سخت افزارهای قابل استفاده توسط نابینایان به سه گروه اصلی تقسیم می شوند:
  ●  سخت افزارهای  مستقل
  ●  سخت افزارهای وابسته
  ●  سخت افزارهای خاص جهت تامین نیازهای  ویژه  نابینایان
  
●  سخت افزارهای مستقل
  ماوس ویژه: با تکان و ضربه حرکت و نوشتار را گویا    می کند. این ماوس هنگامی که به یک خط یا نوشته برخورد می کند به کاربر نابینا از طریق لامسه خبر می دهد. خطوط یک نوشته از طریق صداهایی مشخص می شود که در زیر و بم بودن بنا بر بالا و پایین رفتن خط با هم متفاوت هستند و از هم متمایز شده اند.
 
Writer بریل : مانند ماشین تایپ ساده است. بردو نوع می باشد:

1) دستی: به طور مستقیم و همزمان  با تایپ نقاط برجسته ایجاد می شوند.  2) الکتریکی: همزمان با تایپ کردن، سیگنال های الکتریکی فرستاده می شود و ماشین، نقاط برجسته ایجاد می کند.

نمایشگر قابل حمل خط بریل :  به حدی کوچک است که می توان آن را در جیب قرار داد و انعطاف پذیری آن موجب شده است که بتوان آن را همچون روزنامه لوله  کرد. این نمایشگر قابل اتصال به گوشی تلفن همراه است. از مجموعه پین ها و پدالهای پلاستیکی بسیار ریز ساخته شده است که براثر نوسان ولتاژ ورودی به نمایشگر موجب ایجاد ناهمواریهایی در سطح نمایشگر می شود و برای فرد نابینا قابل تشخیص  می گردد.
 کامپیوتر بریل گویا: دارای صفحه کلید بریل بوده و خروجی آن نیز صوتی می باشد.

سروش(سیستم کمک آموزشی لمسی گویا):  سروش دستگاهی جانبی برای کامپیوتر است که به همراه نرم افزارهای گویا، آموزش لمسی-صوتی را تحقق می بخشد. این دستگاه قادر است مفاهیم تصویری را به نابینایان انتقال دهد. پس از تهیه تصاویر برجسته و تدوین موضوع آموزشی توسط مربیان و نرم افزارهای طراحی، این تصاویر برروی دستگاه سروش قرار داده می شود و کاربر درگام اول تصویر را لمس نموده و تصوری ذهنی از مورد را برای خود ایجاد می نماید، سپس با فشاردادن برسطح تصویر در محلهایی کا نیاز به اطلاعات دارد، توضیحات بیشتری را به صورت گویا دریافت می دارد. موارد کاربردی دستگاه سروش می تواند در زمینه های آموزش جغرافی، ریاضیات و داستانهای گویا باشد.
 
 
تکثیرکننده بریل( Braille copier):یکی از تکثیرکننده های بریل ماشین کپی EZ-Form جهت تولید کتابها و مجلات و روزنامه ها و ... می باشد.

Braille star 80 : یک سیستم بریل مناسب با 80 سلول بریل پیزوالکتریک می باشد. در ترکیب با کیبورد pc به یک سیستم بریل هوشمند تبدیل می شود. کیبورد pc به طور مستقیم برروی آن قرار می گیرد. علاوه بر 16 کلید عددی، 8کلید عملیاتی نیز دارد که ورودی بریل را برعهده دارند. همچنین می تواند ازطریق USB یا Serial port به pc متصل شود.
این سیستم می تواند با سیستم عاملهای مختلف شامل: ویندوز 95/98/2000/NT/ME/XP/Linux  و DOS مورد استفاده قرار بگیرد.
 سطح سلولهای بریل به صورت فرورفته شکل یافته اند، که این برای خواندن با انگشت مناسب میباشد. این ویژگی باعث راحتی موقعیت دست درهنگام خواندن می شود. هیچ فاصله ای بین نمایش بریل و جلوی کیبورد PC  وجود ندارد و بنابراین فقط حرکت خیلی کمی برای جابه جایی دست ازروی کیبورد به سلولهای بریل لازم می باشد.

 
Braille star 40: برای ادغام با laptop طراحی شده است. با تکنولوژی Bluetooth برای اتصالات بی سیم قابل دسترس است. این سیستم برای ویرایش به کیبورد PC  متصل می شود. خیلی سبک و برای حمل مناسب است. ظرفیت باتری آن 20 ساعت است.

برجسته نمای ماوس:    این دستگاه کوچک پس از اتصال به ماوس، اطلاعات روی مانیتور و هر نوع  اطلاعات دیگر را  به  صورت  بریل دراختیار نابینا قرارمی دهد. بااستفاده ازاین دستگاه، نابینایان می توانند نقاشی نیز بکشند .
 
GWP( Graphic winlow professional): برای لمس اطلاعات گرافیکی روی desktop ویندوز و یا office  مورد استفاده قرار می گیرد. تصاویر گرافیکی به  تصاویر لمسی 16 در 24 سوزن لمسی تبدیل می شود. GWP  از روشهای پردازش تصویر استفاده می کند تا مهمترین اطلاعات را استخراج کند. مخصوصا درطول آموزش، GWP می تواند ابزار مهمی برای آموزش محتوا و طرح ویندوز باشد و محتویات خلاصه درویندوز مثل آیکن ها درنوار وظیفه میتوانند لمس شوند. اطلاعات گرافیکی مثل کنترل صدا دراستودیوی ضبط  می توانند برصفحه نمایش لمسی GWP لمس شوند. صفحه نمایش Handy Tech Braille با GWP ترکیب کاملی برای یک محیط کار حرفه ای می باشد. اطلاعات می تواند به صورت بریل برروی صفحه نمایش بریل لمس شوند و همزمان با گرافیکهای لمسی برروی GWP. برای مثال وقتی که نشانگر ماوس روی آیکن پرینتر قرار می گیرد، GWP  این آیکن را به صورت تصویر گرافیکی لمسی نشان می دهد و صفحه نمایش بریل کلمه "Printert" را به صورت بریل نمایش می دهد.

● سخت افزارهای خاص نابینایان جهت تامین نیازهای ویژه آنها
 - جهت یابها: دستگاههایی هستند که به کمک ماهواره ها   می توانند موضع کاربر را درهر جای کره زمین مشخص و اورا به نشانی ای که مورد نظر اوست راهنمایی کنند. درزمینه جهت یابی در مکانهای محدود و مشخص مانند ایستگاههای اتوبوس یا درون ساختمانها، فرستنده و گیرنده ای وجود دارد که نابینا می تواند دریابد که روبروی او چه چیزی است. همچنین درون ساختمانهای بزرگ برای پیدا کردن اتاقهای گوناگون، هیچ مشکلی نخواهد داشت.
 - دستگاهی به کوچکی یک تلفن همراه طراحی شده که نابینا توسط آن می تواند وجود اشیا و اجسامی را که تا 3 متر دورتر از او قرار دارند، تشخیص دهد. در واقع این دستگاه به نوعی تکمیل کننده عصای نابینایان است. اشیایی که سرراه یک نابینا هستند، توسط دوربینی ردیابی می شوند و به صورت یک شیار یا خط برجسته زیر انگشتان نابینا ظاهر می شوند. بدین ترتیب نابینا می تواند حس کند که جسم یاد شده به چه بلندی است و حدودا در چه فاصله ای از او قرار دارد.
 
 منابع:

گزارش مركز پژوهشهاي مجلس شوراي اسلامي تحت عنوان نابينايان و فناوري اطلاعات و ارتباطات (مردادماه 1385)

 http://www.pactos.ir/files/MajlesReport.doc 

 Handy Tech Elektronik GmbH
http://www.handytech.de/en/normal/products/for-blind/overview/index.html?no-cache=1

 گروه نرم‌افزاري سورنا: نرم افزار مبدل متن به گفتار سورنا (TTS)
http://www.Sourena.ir/otherf.aspx?name=p-tts

 نخستين «مانيتور بريل» به زبان فارسى طراحى و ساخته شد
http://www.itiran.com/?type=news&id=2612

ساخت نمايشگر قابل حمل خط بريل
http://www.jamejamonline.ir/shownews2.asp?n=107024&tec

ABLEDATA
http://www.abledata.com/abledata.cfm?pageid=160377&ksectionid=160164&atlitid=178699

چكيده
يكي از مفاهيمي كه در دهه اخير به گونه اي بسيار گسترده در جوامع پيشرفته مورد بررسي قرار گرفته و حتي در بعضي مواقع با موفقيت به اجرا درآمده، مفهوم دولت الكترونيك است. هدف اصلي از پيدايش دولت الكترونيك، بسترسازى مناسب جهت دسترسي هر چه بهتر و بيشتر شهروندان به اطلاعات و خدمات دولتى، اصلاح كيفيت خدمات و ارائه فرصت هاى بيشتر براى مشاركت در فرايندها و نمادهاى مردم سالار است. از اين‌رو تلاش براي نظارت بر وضعيت خدمات در دولت الكترونيك، از اهميت بالايي برخوردار مي‌باشد. در اين مقاله، سيستم خودكاري براي ارزيابي دولت الكترونيك ايران، معرفي مي‌شود. ارزيابي‌هاي اين سيستم بر روي حدود يازده‌هزار سايت رجيستر شده در دامنه  IRو در برگيرنده تمام سازمان‌هاي دولتي، وزارتخانه‌ها، شركت‌ها و دانشگاه‌ها و بالغ بر حدود دو ميليون صفحه، انجام شده‌است. هدف از اين سيستم، استخراج شاخص‌هاي مختلف علمي براي ارزيابي دولت الكترونيك از قبيل توزيع محتواي سايت‌ها (علمي، خبري، دولتي، تجاري و وبلاگ)، حجم محتواي فارسي، سرويس‌هاي ارائه‌شده، درصد كدينگ‌هاي مختلف فارسي و غيره مي‌باشد. از اين آمار مي‌توان جهت هدفمند نمودن برنامه‌هاي آتي در خصوص دولت الكترونيك، استفاده كرد.
كليدواژه‌ها: ارزيابي دولت الكترونيك، دامنه .IR، وب

1- مقدمه
دولت الكترونيك[1] يكي از پديده هاي مهم حاصل از بكارگيري فناوري اطلاعات و ارتباطات[2] است كه پياده سازي آن، تحولي بس عميق در نحوه زندگي، اداره و رهبري كشورها داشته و تركيبي از فناوري اطلاعات و شبكه اطلاع رساني وب است كه هدف آن، ارائه مستقيم خدمات به شهروندان[3]، كاركنان دولت[4]، بخشهاي تجاري[5] و ساير
بخش هاي دولت است. به عبارت ديگر "گونه‌اي از سازماندهي مديريت دولتي به منظور افزايش كارايي، شفاف‌سازي، دسترس‌پذيري و پاسخگويي به شهروندان از طريق استفاده فراگير و استراتژيك فناوري‌هاي اطلاعات و ارتباطات در مديريت داخلي دولت و همچنين در برقراري ارتباط با شهروندان و كاربران خدمات عمومي" دولت الكترونيك ناميده مي‌شود[1]. با تحقق دولت الكترونيكي شهروندان مي‌توانند وارد يك سايت اينترنتي شده، به آساني خدمات و اطلاعات دولتي موردنياز خود را يافته و از آن سايت برخط (online) براي انجام داد و ستد استفاده كنند. لذا در هزينه و زمان يك كشور صرفه‌جويي شده و باعث توليد چرخه اقتصادي به صورت كارا و مناسب خواهد شد.
طبق مدل گارتنر [2] دولت الكترونيك از چهار فاز ظهور[6]، تعامل[7]، تراكنش[8] و تبديل[9]، تشكيل شده‌است. شكل شماره يك، جزئيات و عناصر هر فاز را نشان مي‌دهد.

شكل (1): چهار فاز دولت الكترونيك

هر فاز اين مدل به چهار سطح فنآوري، فرآيند، مردم و راهبرد/خط‌مشي تقسيم شده است. در فاز ظهور سازمان هاي دولتي اطلاعات خود را در قالب وب سايت براي دسترسي مردم ارائه مي‌كنند. سرويس هايي مانند موتور جستجوي محتواي وب‌سايت ها، پست الكترونيكي و مديريت محتوا در فاز تعامل ارائه مي‌شوند. در فاز تراكنش سرويس هايي مانند تجارت الكترونيكي شامل خريد و فروش به مردم ارائه مي‌شود. در فاز نهايي يعني تبديل تمام سرويس هاي دولت تحت يك پرتال مركزي به مردم ارائه خواهد‌شد.
در حال حاضر، با توجه به اهميت بالاي دولت الكترونيك، يکی از چالش هاي مهمی‌كه ما با آن مواجه هستيم اطلاع از وضعيت كنوني سرويس هاي دولت الكترونيك مي‌باشد. به عبارت ديگر، سازمان هاي كشور در هر كدام از چهار فاز ظهور ،تعامل،تراكنش و تبديل، چند درصد پيشرفت داشته و چه سرويس‌هايي را ارائه مي‌دهند. علاوه بر آن، به روشي براي ارزيابي فعاليت‌هاي انجام شده در اين زمينه، نياز مبرم می‌باشد. با ارزيابي كنوني دولت الكترونيك در ايران، بهتر مي‌توان پروژه‌هاي آتي و مورد نياز را تعريف و در نهايت ارزيابي كرد.
در برنامه پنج ساله چهارم توسعه شاخص ها و راهبردهايي براي تحقق دولت الكترونيك ارائه شده است. براي مثال جدول شماره يك، بعضي از اين شاخص ها را در سال هاي مختلف نشان مي‌دهد[3].

جدول (1): شاخصهاي دولت الكترونيك [ICT]

بنابراين با توجه به اهميت ارزيابي دولت الكترونيك پروژه‌اي تحت عنوان "ارزيابي وب ايران از منظر دولت الكترونيك "در سال 85 شروع شد كه نتيجه فاز اول آن در اين مقاله آورده شده است. در اين مقاله سعي مي‌شود تا حد ممكن، محتواي وب فارسي كشور را به صورت خودكار، تحليل و ارزيابي كرد (ابزار نظارت خودكار) تا در همه برهه‌هاي زماني، بتوان عمل ارزيابي را با كمترين هزينه انجام داد. لازم به ذكر است كه در اين مقاله حدود 11 هزار سايت با پسوند .IR كه شامل تقريبا دو ميليون صفحه است پردازش و آناليز شده‌اند. البته تعداد وب‌سايت هاي فارسي بيش از اين مقدار است ولي به دليل اين كه اكثر سازمان هاي دولتي داراي پسوند .IR هستند اين مقدار براي ما كافي ‌مي باشد. در نهايت هدف اصلي استخراج شاخص هاي زير از د